Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία Γ' Λυκείου (Κριτήριο Αξιολόγησης: Αρχαία Μνημεία)

 

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ:

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

Πηγή:https://periklis12.wordpress.com/2011/07/20/%CE%B8%CE%B1-%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%B1-%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%B9%CE%B1-%CE%BC%CE%B1%CF%83/

Κείμενο 1: Κυριάκος Σιμόπουλος - Ξενοκρατία, Μισελληνισμός και Υποτέλεια (απόσπασμα)

Ο Κυριάκος Σιμόπουλος (1921-2021) ήταν δημοσιογράφος, ιστοριοδίφης και μεταφραστής.

1.Όταν οι δυτικές δυνάμεις δημιουργούν με τις διομολογήσεις οικονομικά και πολιτικά προγεφυρώματα στην οθωμανική Ανατολή, το κυνήγι των αρχαιοτήτων παίρνει μορφή λυσσαλέας επιδρομής. Επιστρατεύονται όλα τα μέσα, η διπλωματική παρέμβαση που αποσπά ειδικές άδειες από το τουρκικό κράτος για ακρωτηριασμό μνημείων, η εξαγορά, ακόμα και η βία. Οργανώνονται δίκτυα πληροφοριοδοτών για επισήμανση αρχαιοτήτων, διεξάγονται μυστικές ανασκαφές και πραγματοποιούνται μυθιστορηματικές εξαγωγές των λαφύρων... Εστεμμένοι και κροίσοι φιλοδοξούν να στολίσουν τους κήπους και τα ανάκτορά τους με ελληνικά γλυπτά, όπως οι Ρωμαίοι. Και πληρώνουν αστρονομικά ποσά… Πολλοί από τους Ευρωπαίους που ταξιδεύουν στην Ελλάδα κατά την τουρκοκρατία, με οθωμανικό πουγιουρδί ή χωρίς πουγιουρδί αλλά με γεμάτο πουγγί, είναι αρχαιοσυλλέκτες και αρχαιοκάπηλοι. Εξαγοράζουν τους Τούρκους και τρομοκρατούν τους Έλληνες.

2. Τα λάφυρα των αγγλικών βανδαλισμών από τον Έλγιν στην Ακρόπολη θα καταλήξουν στο Λονδίνο, ύστερα από δραματικές περιπέτειες, τραυματισμένα και αποδεκατισμένα. Ναυάγιο του καραβιού στα Κύθηρα, ανέλκυση των γλυπτών, καταστροφές…Την ώρα που τα συνεργεία του Έλγιν έστηναν τις σκαλωσιές στον Παρθενώνα και το Ερεχθείο, στην Ελευσίνα, ένας άλλος Άγγλος o Edward Clarke, εφοδιασμένος με πουγιουρδί του Τούρκου βοεβόδα, έκλεβε, παρά τις αντιδράσεις των κατοίκων, το πολυσέβαστο και ιερό για τους αγρότες κολοσσιαίο άγαλμα της Δήμητρας…

3. Οι διαρπαγές και καταστροφές των αρχαιοτήτων από τη Δύση στους αιώνες της τουρκοκρατίας αποτελούν μαύρη σελίδα στην ιστορία της ανθρωπότητας…Η ιδιοποίηση από τη Δύση των ελληνικών πολιτιστικών θησαυρών είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της αποικιοκρατίας. Θεμιτή πράξη η λεηλασία ή εκρίζωση των μνημείων, δικαίωμα του ισχυρού, λεία πολέμου…Την κατακραυγή για τους βανδαλισμούς του Έλγιν στην Ακρόπολη αντιμετώπισαν οι άνθρωποι της εξουσίας που εξέφραζαν την πολιτική του αγγλικού ιμπεριαλισμού, με το ψεύδος και τη συκοφαντία. Ισχυρίσθηκαν ότι τα μνημεία κινδύνευαν από την απαιδευσία των Ελλήνων, που όχι μόνο αδιαφορούσαν για τα λείψανα του αρχαίου πολιτισμού αλλά και τα κατέστρεφαν οι ίδιοι. Και αξίωναν την ευγνωμοσύνη της ανθρωπότητας για τις υπηρεσίες τους στον πολιτισμό.

4. Προφάσεις αμαρτωλές και γελοίες ανακρίβειες. Οι υπόδουλοι Έλληνες ήταν απαίδευτοι αλλά είχαν επίγνωση της ιστορίας τους και του αρχαίου πολιτισμού. Έτρεφαν σχεδόν δεισιδαίμονα προσήλωση στα μνημεία και το γλυπτικό πλούτο που έκρυβε η ελληνική γη. Πίστευαν πως έχουν προστατευτικές, ιαματικές και άλλες μαγικές ιδιότητες… Πίστευαν πως τα λείψανα του αρχαίου κόσμου, τα αγάλματα, τα ενεπίγραφα μάρμαρα ήταν ευλογία για τον τόπο… Μάτωνε η ψυχή τους μπροστά στη σύληση και τη σκύλευση, τη λεηλασία και την καταστροφή των μνημείων».

Πηγή: Κυριάκος Σιμόπουλος, Ξενοκρατία, Μισελληνισμός και Υποτέλεια (απόσπασμα), Αθήνα: Στάχυ 1999.

Κείμενο 2: Παντελής Μπουκάλας - Κι ο Παρθενώνας; Κι ο Παρθενώνας…

Ο Παντελής Μπουκάλας (1957) είναι Έλληνας ποιητής, αρθρογράφος, συγγραφέας, μεταφραστής και δημοσιογράφος.

1.Ήταν Ιούλιος 2017, όταν αποκαλύφθηκε ότι ακόμα και οι Μινωίτες είχαν πάθος με τα κολοειδή αναψυκτικά. Τι είχε συμβεί; Παίρνοντας άδεια από την Ισχύ της, η Coca-Cola κατέκλυσε τις επιφάνειες των λεωφορείων της Κρήτης, τα ΜΜΕ του νησιού και τα σούπερ μάρκετ με διαφημίσεις, όπου εκμεταλλευόταν ασύστολα εμβληματικές εικόνες του μινωικού πολιτισμού, λ.χ. την Τοιχογραφία των Ταυροκαθαψίων. Κάποιοι γκρίνιαξαν, άλλοι «έπεσαν από τα σύννεφα», αλλά η δουλειά της εταιρείας είχε ήδη γίνει. Και η ζημιά επίσης: Το πολιτισμικό μας απόθεμα, τμήμα λαμπρό της οικουμενικής κληρονομιάς, το σφετερίστηκε η κερδοσκοπία. Παλαιότερα, σε διαφημίσεις της ίδιας εταιρείας, οι κίονες του Παρθενώνα είχαν πάρει βιαίως το σχήμα της φιάλης της. Το δε καλοκαίρι του 2019 η επινοητική πολυεθνική εμπορεύτηκε «συλλεκτικά» τεμάχια με τον Παρθενώνα πάνω τους, τον Λευκό Πύργο, τη Βουλή κ.ά. Έκανε τη δουλειά της κι έπειτα «τα απέσυρε», ισχυριζόμενη παραπειστικά ότι απλώς προωθούσε τον ελληνικό τουρισμό.

2. Τον Σεπτέμβριο του 2020 δημοφιλής τραγουδιστής, παίρνοντας άδεια από τον ναρκισσισμό του και ποντάροντας ίσως στις υψηλές γνωριμίες του, ανεβαίνει με τζιπάκι της Μερσεντές έως την είσοδο του Ηρωδείου και, περήφανος, διαφημίζει με ανάρτησή του τον άθλο του και το αμάξι. Κάποιοι γκρίνιαξαν, άλλοι «έπεσαν από τα σύννεφα» κ.τ.λ. Τον Απρίλιο του 2024 ανεβαίνουν στην Ακρόπολη 150 Ινδοί επιχειρηματίες. Τους καλωσορίζει η μπάντα του Λιμενικού και τους υποδέχεται αυτοπροσώπως η Αθηνά, μαζί με Καρυάτιδες και Κούρους. «Event», είπαν. Και «performance». Ακολούθησαν τα συνήθη. «Έρευνες», το μπαλάκι της ευθύνης μπαλάκι του τένις κ.τ.λ.

3. Προ πενθημέρου, η Αθηνά, ο Ποσειδώνας, ο Περικλής, ο Φειδίας, ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης είχαν ξαφνικά την ίδια ιδέα: να πετάξουν τα παλιομοδίτικα σανδάλια και να φορέσουν αθλητικά παπούτσια, ταιριαστά με τον κακοτράχαλο Ιερό Βράχο. Διάλεξαν μάλιστα συγκεκριμένη εταιρεία, την Adidas, η οποία, πληρώνοντας αδρά, 380 ευρώ ακατέβατα, πρόβαλε με drones το σήμα και τα παπούτσια της στον νυχτερινό αττικό ουρανό. Ο Παρθενώνας; Ο οικουμενικός, ο πολύτιμος, ο αδιατίμητος Παρθενώνας; Κερδαλέο φόντο. Ακολούθησαν τα συνήθη. Τα κατόπιν εορτής και κατόπιν ντροπής.

4. Μια παράκληση: Ας προσέξουν λίγο παραπάνω όσοι «φυλάγουν Θερμοπύλες» και την Αρχαία Αγορά της Σπάρτης. Τα drones δεν έχουν ντροπές και δισταγμούς. Μπορεί ένα βράδυ να γράψουν στον ουρανό της Λακωνίας ή πάνω από το μνημείο του Λεωνίδα το σύνθημα «Ή ταν ή Aντίντας».

Πηγή: Η Καθημερινή, 20/05/2025

Κείμενο 3: Στράτης Μυριβήλης - Θεοφάνεια

Ο Στράτης Μυριβήλης (Λέσβος, 1890–Αθήνα, 1969) ήταν ένας από τους σημαντικότερους πεζογράφους της Γενιάς του ΄30. Εντάσσεται στην «Αιολική Σχολή», καθώς μετουσιώνει λογοτεχνικά τον βίαιο ξεριζωμό του ελληνικού πληθυσμού μετά την ανεπιτυχή κατάληξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Το κείμενο  «Θεοφάνεια» αντλείται από το βιβλίο «Το Λογοτεχνικό Τέταρτο, το οποίο περιλαμβάνει κείμενα που εκφώνησε σε εκπομπές του Ραδιοφωνικού Σταθμού Αθηνών..

Κατέβηκε ο Θεός, γονάτισε στο διάσελο του Υμηττού, τέντωσε στο γόνατο το δοξάρι και τοξεύει. Βουίζει η κόρδα, κλαγγίζει η φαρέτρα στο γυμνό πλευρό, η ακένωτη φαρέτρα με τις ασημένιες σαΐτες. Τα θεϊκά βέλη τρέχουν πυρωμένα. Σκίζουν τον αττικόν αγέρα, σφυρίζουν, αργυρά χελιδόνια του μεσημεριού. Πετούν και μεταλαμπαδεύουν την απολλώνια φωτιά στα σπίτια και τις στέγες, στα μάρμαρα και στη σάρκα, στα κύματα και στις καρδιές.

Τ' απομεινάρια των πεύκων φλέγονται πυρσοί, οι ασφαλτωμένες στράτες λιώνουν κάτω από τα βήματα, ο αγέρας τρέμει, γεμάτος από τις αστραπές της αργυρής ασπίδας. Το ξανθό χώμα με το καμένο χαμομήλι λιβανίζει ζεστούς αχνούς. Είναι ένα πύρινο θεμιατήρι η Αττική, στα πόδια του Θεού με τα φλογάτα μαλλιά  και τα λαμπρά μάτια.

Σηκώστε τα μάτια με την υπόλοιπη προσπάθεια πού σας απόμεινε και δείτε καταμεσήμερα τον ουρανό της Αθήνας, πώς ξάσπρισε σαν τον υδράργυρο και στάζει. Λιώνει και ρέει μέσα στα νερά του Σαρωνικού. Στα κύματα άναψαν οι αργυρές φλόγες. Και όλα, πέτρες, δένδρα, καράβια, ζωντανά και άνθρωποι, κάβοι και νησιά, εξαϋλώνονται, εξατμίζονται κάτω από το  αργυρό μαστίγωμα.

Κάθε τι το υλικό, όλο το γεώδες μέρος της πλάσης, το λίπος των σχημάτων της ζωής λαμπαδιάζει, καίγεται σαν την στεγνήν ίσκα. Κάθε ύπαρξη, κάθε περίγραμμα εξαγνίζεται από το λίπος των διαστάσεων. Οι ζωγράφοι του τοπίου είναι απελπισμένοι. Πως να συλλάβει ο χρωστήρας τη ρευστή φωτιά πού πυρπολεί το όραμα; Όλα τα πράγματα χάνουν των ύλη τους, ξεφορτώνουνται το άχθος του εαυτού των με ένα βαθύν στεναγμό ανακούφισης. Μέσα από τον όχλο των υλικών σχημάτων πού σταχτώνουνται, σκιρτά αδέσμευτη και χορεύει η φλόγα της ιδέας των πραγμάτων. Τι θαύμα!

Αν ήμουνα ζωγράφος θα προσπαθούσα να δώσω την ιδέα των εξατμισμένων σχημάτων, των σταχτωμένων όγκων. Στέκουμαι και βλέπω τις αρχαίες κολώνες των ναών. Το φως τις διαπέρασε, τις μούσκεψε με τη διαφάνεια του ως το βάθος. Είναι στήλες από μάργαρο. Ρέει η λυομένη φλόγα απ' όλες τις επιφάνειες, σπιθίζει και κρουνελίζει από τις επίχρυσες αυλακές των ραβδώσεων. Μα υπάρχουν κι' όλας όλ' αυτά; Υπάρχουν τάχα με την πυκνότητα τους οι σπόνδυλοι, με το ανθισμένο βάρος τους οι μαρμαρένιες άκανθες, με το μέγεθος τους τα πελώρια κιονόκρανα; Ή μήπως είναι μια παραίσθηση πού μας γοητεύει; […]

[…] Καταμεσήμερο της Αττικής. Πάρτε το υπόλοιπο του κορμιού σας, το υπόλοιπο της εξατμισμένης θέλησης σας, το υπόλοιπο της καρδίας, και ανεβήτε στην Ακρόπολη. Είναι η επίσημη ώρα του Παρθενώνα. Θα βρεθείτε μέσα στην πιο σκληρήν ηλιοβολή. Είναι σκληρός ο Απόλλωνας. Και ο Παρθενώνας είναι το πιο σκληρό μνημείο της αντρίκιας αρετής. Είναι σκληρός ο Θεός προς το κάθε τι πού δεν έχει το χάρισμα να καίγεται, πού δεν έχει τη δύναμη να σπάσει το τσόφλι της ύλης του, να ξελευτερωθεί, πού δε θέλει να αποχωριστεί το λίπος του βάρους του.

Είναι επικίνδυνο όμως. Θα βρεθείτε κει πάνω ολομόναχος μπροστά στα φλογερά Θεοφάνεια. Ο Απόλλωνας κατεβαίνει και περπατεί ανάμεσα στους άσπρους και χρυσούς ναούς. Περπατεί κάθε μεσημέρι. Τότες τα μάρμαρα γιορτάζουν. Οι γραμμές ηχούν μουσικά, ό ιχώρας κυκλοφορεί κάτω από το λαξευμένο πρόσωπο της πέτρας. Οι κόρες του Ερεχθείου χαμογελούν, σαν ν' άκουσαν από το βυθό του χρόνου τα αρχαία βήματα των Παναθηναίων πάνω στις χορταριασμένες πλάκες.

Και συ, ω μικρούλα Ατθίς, με τα λιγνά μέλη και τα στάχυα της Δήμητρας στα μαλλιά, πού σε βλέπω να περιπλανάσαι ολομόναχη ανάμεσα στα ζωντανά μάρμαρα. Μικρούλα Ατθίς, πόσο πρέπει να σε φίλησε ο Θεός του ρυθμού για να πάρει το πρόσωπο σου το χρώμα πού έχει το μέλι του Υμηττού. Πόσους αιώνες χόρεψε η ελληνική ψυχή σου κάτω από τούτα τα πάμφωτα μάρμαρα για να κινείσαι έτσι ανάλαφρα σαν μια βέργα αγριλιάς μέσα στη γαλάζια φωτιά του μεσημεριού!  Και πόσο τάχα σε κοίταξε κατάματα ο Θεός του φωτός, για να ανάψουν αυτά τα άστρα της ψυχής σου μέσα στην ανθισμένη  άκανθα των  βλεφαρίδων  σου!

Απόλλων αποτρόπαιε! Ιδού εμείς, ο λαός σου, γύρω στους αιώνιους βωμούς σου. Ας ορμήσουν πάνω από το κεφάλι μας τα άγια βέλη σου, άγριο κοπάδι φλογερά πετροχελίδονα. Να αγνισθεί ό αγέρας από τα μολέματα της ασκήμιας, να μυρίσει καμένη στουρναρόπετρα ό βράχος του Υμηττού. Τόξεψε την ασκήμια, που είναι αμαρτία στην Ελλάδα, κάμε πάλι τη λύρα σου να κρούσει αυστηρά, αρμονικά την ψυχή της Αθήνας. Ας ορμήσουν, ασημένιες σημαίες, ως τα μεσούρανα οι μεσημεριάτικες φλόγες, να κατακάψουν  κάθε άγος.

Ιδού, ή Αττική αχνίζει στα πόδια σου, θεμιατήρι από χρυσό πηλό. Μέσα, καίγεται ή ψυχή μας η ελληνική, δεντρολίβανο και δαφνόφυλλο. […]

Πηγή: Στράτης Μυριβήλης, Το λογοτεχνικό τέταρτο, Αθήνα, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 1961.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

ΘΕΜΑ Α:

Α1. Σε μια παράγραφο (70-80 λέξεις) να συνοψίσετε το πρόσχημα για την αρπαγή των Γλυπτών του Παρθενώνα από τον Λόρδο Έλγιν και τη στάση του συντάκτη του Κειμένου 1 απέναντι σ’ αυτό.

                                                                                                                    Μονάδες 20

ΘΕΜΑ Β:

Β1. Να χαρακτηρίσεις τις ακόλουθες φράσεις ως σωστές (Σωστό) ή λανθασμένες (ΛΑΘΟΣ), λαμβάνοντας υπόψη το περιεχόμενο των Κειμένων 1 και 2. Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας με αναφορές στα κείμενα.

Κείμενο 1:

α) Οι Ρωμαίοι βαρύνονται για λεηλασίες μνημείων του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.

β) Παρά τις προσπάθειες εξαγοράς τους από τους αρχαιοκάπηλους, οι οθωμανικές αρχές παρέμεναν αδωροδόκητες την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

γ) Ο Άγγλος Clarke προέβη σε βανδαλισμούς στην Ακρόπολη των Αθηνών.

Κείμενο 2:

δ) Η τοιχογραφία των Ταυροκαθαψίων ανάγεται στη μινωική Κρήτη.

ε) Ο Ιερός Βράχος είναι δύσβατος.

                                                                                                            Μονάδες 10

Β2. α) Πρόθεση του συντάκτη στην 3η παράγραφο του Κειμένου 2 είναι να προβληματίσει τον αναγνώστη. Πώς ο τρόπος ανάπτυξης της παραγράφου εξυπηρετεί την πρόθεση αυτή;

                                                                                                            Μονάδες 8

β) i) Ποιος ο ρόλος της επανάληψης: «Κάποιοι γκρίνιαξαν, άλλοι “έπεσαν από τα σύννεφα”» στο Κείμενο 2; (Μονάδες 3) ii) Ο συντάκτης του Κειμένου 2 είναι ιδιαίτερα σαρκαστικός. Να δικαιολογήσετε τον ανωτέρω ισχυρισμό, παραθέτοντας δύο χωρία του Κειμένου 2. (Μονάδες 2) Τι προσδίδει στο κείμενο αυτή η εκφραστική επιλογή; (Μονάδες 3)

                                                                                   

                                                                                                                      Μονάδες 7

B3. α)

Θεμιτή πράξη η λεηλασία ή εκρίζωση των μνημείων, δικαίωμα του ισχυρού, λεία πολέμου…Την κατακραυγή για τους βανδαλισμούς του Έλγιν στην Ακρόπολη αντιμετώπισαν οι άνθρωποι της εξουσίας που εξέφραζαν την πολιτική του αγγλικού ιμπεριαλισμού, με το ψεύδος και τη συκοφαντία.

Να καταστήσετε το ύφος του αποσπάσματος του Κειμένου 1 οικείο, αντικαθιστώντας τις λέξεις που έχουν έντονη γραφή, με αντίστοιχες, που χρησιμοποιούνται ευρέως στην καθημερινότητά μας.

                                                                                                                      Μονάδες 5

β) Να σχολιάσετε τον τίτλο του Κειμένου 2 ως προς τη νοηματική και την επικοινωνιακή του λειτουργία.

                                                                                                                    Μονάδες 5

Γ1. Ποια συναισθήματα και σκέψεις γεννά η περιδιάβαση στον Ιερό Βράχο, σύμφωνα με το Κείμενο 3; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με τρεις κειμενικούς δείκτες. Η σύγχρονη πραγματικότητα, σύμφωνα με την κρίση σας, θέτει φραγμούς στη διαμόρφωση μιας άρρηκτης σύνδεσης με τα αρχαία μνημεία; (150-200 λέξεις)

                                                                                                                  Μονάδες 15

Δ1. Υποθέστε πως είστε εκπρόσωπος της χώρας μας σε ένα Πανευρωπαϊκό Συνέδριο Νεολαίας. Στην ομιλία σας (350-400 λέξεις), αφού πρώτα αναφέρετε τους λόγους για τους οποίους θεωρείτε σημαντική τη διατήρηση των μνημείων, και γενικότερα της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, να επισημάνετε τρόπους με τους οποίους μπορούν οι μαθητές να οικοδομήσουν μια ουσιαστική σχέση με αυτά. Να αντλήσετε στοιχεία από τα Κείμενα 1,2,3.

                                                                                                                     Μονάδες 30