Γ΄ Λυκείου-Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία: Κριτήριο Αξιολόγησης (Έμφυλη Βία-Γυναικοκτονίες)

 

               ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΜΦΥΛΗ ΒΙΑ-ΓΥΝΑΙΚΟΚΤΟΝΙΕΣ

 

Κείμενο 1: Κωνσταντίνα Γογγάκη - Ο βιασμός ως απεχθής κορύφωση της έμφυλης βίας

1.      Η «έμφυλη βία» αποτελεί σήμερα ένα πολυπλόκαμο τέρας, τα πλοκάμια του οποίου έχουν αποκτήσει πολύ απειλητικές διαστάσεις. Συνηθέστερες μορφές της είναι η ψυχολογική βία - η οποία εκδηλώνεται με λεκτική βία, συναισθηματικό εκφοβισμό, έλλειψη ελευθερίας, η σωματική - που εκδηλώνεται με πρόκληση σωματικού πόνου ή τραυματισμό, και η σεξουαλική βία. Η τελευταία αποτελεί την πιο επικίνδυνη μορφή έμφυλης βίας, καθώς κυμαίνεται από την σεξουαλική παρενόχληση και τις «άσεμνες» χειρονομίες, ως τον βιασμό. Ο βιασμός συνιστά μια αποκρουστική, και ως εκ τούτου μια αξιόποινη πράξη, η οποία καταγράφεται ως νομικό αδίκημα ήδη από τον «Κώδικα του Χαμουραμπί», του βασιλιά της Βαβυλώνας, που χρονολογείται περίπου στο 1754 π.Χ. […]

2.      Ο βιασμός είναι αποκρουστικός ακόμη και ως λέξη, καθώς η βία, με την ιδιότυπη κατάληξη -σμός, σημαίνει τον δια της βίας εξαναγκασμό σε συνουσία. Σημαίνει την άσκηση σωματικής/φυσικής βίας για την διάπραξη ασελγών πράξεων που κατατείνουν στην ικανοποίηση της γενετήσιας επιθυμίας του δράστη. Η πράξη αυτή, όμως, φανερώνει κι επιβεβαιώνει την ύπαρξη μιας νοσηρής προσωπικότητας, καθώς αποτυπώνει την απόλυτη περιφρόνηση της ελεύθερης συνείδησης του θύματος, την βάναυση προσβολή της ψυχικής και σωματικής του υπόστασης, την έλλειψη σεβασμού προς τον άνθρωπο ως αξία, και τον ζωώδη χαρακτήρα της «γενετήσιας ορμής» του θύτη.

3.      Το γεγονός ότι ένας, τέτοιου είδους δράστης, ικανοποιείται μέσω της εξαναγκαστικής υποταγής του άλλου, προσβάλλοντας δηλαδή έως και θανάσιμα την γενετήσια ελευθερία του, αποκαλύπτει και την κρυμμένη του ανάγκη για εξευτελισμό και κακοποίηση του θύματος. Εξάλλου, το γεγονός ότι ο ίδιος μετά την πράξη του αυτή μπορεί να επιστρέψει στη ζωή, την οικογένεια, την εργασία του, σαν να μη συμβαίνει τίποτε, υποκρινόμενος τον ευπρεπή πολίτη, δείχνει μια διπροσωπία. Στην πραγματικότητα πρόκειται για σαδιστή ή για νάρκισσο, ο οποίος δρα ως ψυχρός εκτελεστής, θεωρώντας ότι οι άλλοι υπάρχουν μόνο για να ικανοποιούν τις ανάγκες του, μη έχοντας συναισθήματα για τους άλλους, και ούτε στοιχειώδεις ενοχές. Ως εκ τούτου, η «προσβολή» μπορεί να νοηθεί ως μια προσπάθεια υποβιβασμού του προσβεβλημένου και επιθυμία υπερεκτίμησης του επιτιθέμενου.

4.      Σε μια υποκριτική και ψευτοσυντηρητική κοινωνία, ωστόσο, μετά την αποκάλυψη της πράξης ενός τέτοιου «υποκειμένου», οι άμυνες ενεργοποιούνται, και ένα τοίχος επιφυλακτικότητας τον προστατεύει. «Μπα, δεν φαίνεται αυτός για βιαστής… Μήπως, τον προκάλεσε εκείνη;» Λες και μόλις ένας βιαστής ή εγκληματίας εκτελέσει την απεχθή πράξη του, αυτή απεικονίζεται για πάντα στο κούτελό του. Η υπόκρυψη, επομένως, της μη ισορροπημένης και εγκληματικής του φύσης κάτω από ένα κοινωνικό προσωπείο, δεν σημαίνει ότι δεν είναι αυτός το τέρας. Επειδή, δηλαδή, κάποιος είναι γνωστός ή περιβεβλημένος με πλούτη, τίτλους και «γόητρο», δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να είναι και ο δράστης. 

5.      Ο στρεβλός κύκλος απενοχοποίησης του βιαστή, ωθεί το θύμα προς την αβουλία και την απραξία. Κλείνεται στον εαυτό του και τη σιωπή του, πνίγοντας τα συναισθήματα άγχους, θυμού, απογοήτευσης και θλίψης. Κυρίως έχει χάσει την αυτοεκτίμησή του. Αισθάνεται φόβο, ντροπή, απόγνωση, κατάθλιψη. Οι σχέσεις του με το άλλο φύλο έχουν διαρραγεί. Ένα αίσθημα ανασφάλειας και παγίδευσης διακατέχει πλέον το θύμα. Αλλά, ενώ έχει γίνει ένα ανθρώπινο ράκος γεμάτο τραύματα, ο θύτης παραμένει αλώβητος, και συνήθως χωρίς καμιά τιμωρία. Ο βιασμός ως πράξη αρρωστημένη, δεν συντελείται μόνο εναντίον των γυναικών. Συντελείται εναντίον όλων. Και, συντελείται ιδίως, εναντίον των ανηλίκων. Η τραυματική και αποκρουστική πράξη εκτελείται και εις βάρος των αθώων κοριτσιών, και εις βάρος των απροστάτευτων αγοριών, με τραγικές συνέπειες. Ελάχιστες, όμως, περιπτώσεις κοριτσιών καταγγέλλουν το γεγονός. Λόγω του φόβου του κοινωνικού στιγματισμού δεν το αντέχουν. Και σιωπούν. Αν, όμως, για ένα κορίτσι η αποκάλυψη του εγκλήματος που υπέστη είναι πολύ δύσκολη, για ένα αγόρι είναι έως και αδύνατη. Οι λόγοι είναι ευνόητοι, σε μια κοινωνία που ανοήτως εθελοτυφλεί, λειτουργώντας με ταμπού και στερεότυπα. Αυτό που θα υποστεί ένα αγόρι αν εκμυστηρευτεί τον βιασμό του, θα είναι μια, ακόμη, κόλαση. Στην υποκριτική αυτή κοινωνία, το θύμα θα επιλέξει να ζήσει με το μυστικό του, αλλιώς θα διαπομπευθεί.

6.      Μια κοινωνία που δεν έχει την ευαισθησία και τις δομές να υποστηρίξει το θύμα στις πιο δύσκολες στιγμές του, είναι θλιβερή και αξιοκατάκριτη. Αν, μαζί με την αποστεωμένη κοινωνία, οι θεσμοί (Αστυνομία, κλπ.) δεν μπορούν να προσφέρουν ένα χαμόγελο αλλά είναι παγεροί και αδιάφοροι, και αν η Δικαιοσύνη δεν έχει την αμεσότητα και τα αντανακλαστικά να δικαιώσει το θύμα, τότε οι θεσμοί είναι ανεπαρκείς. Η επούλωση του τραύματος ενός ανθρώπου που έχει βιαστεί, είναι ευθύνη συνολική. Ο βιασμός αποτελεί «Έγκλημα κατά της γενετήσιας ελευθερίας». Και ως έγκλημα πρέπει να τιμωρείται. Αλλιώς δεν υπάρχει κράτος δικαίου.  […]

7.      Η καταδίκη πρέπει πρωτίστως να έρχεται από την κοινωνία και από το αξιακό της σύστημα. Δεν μπορεί η κοινωνία σήμερα να ανέχεται την εκτροφή στους κόλπους της βιαστών. Ούτε να ενδιαφέρεται για το ζήτημα μόνο επιλεκτικά. Πρώτο, επομένως, είναι αναγκαία η συνοχή της κοινωνίας στην δημόσια αποκήρυξη της κατασκευής τέτοιων υπανθρώπων. Δεν μπορεί, όπως κάνει μέχρι σήμερα, υποκαθιστώντας το ρόλο του δικαστή, να σπεύδει με επιπόλαιες δικαιολογίες να τους αθωώνει. Δεν δικαιολογούνται, ούτε οι άνδρες, που λόγω κοινωνικής νοοτροπίας συχνά διακατέχονται από μια ασυνείδητη υποτίμηση προς την γυναίκα, αλλά ούτε οι γυναίκες, που γεννούν και μεγαλώνουν αγόρια, και στις οποίες πολλές φορές οφείλεται έμμεσα και η κατασκευή ενός βιαστή! Η καχυποψία που διατυπώνεται από γυναίκες εναντίον των γυναικών δεν είναι δείγμα μιας προηγμένης κοινωνίας. Οι γυναίκες, όχι μόνο για λόγους φυλετικής αλληλεγγύης, αλλά για λόγους ουσίας και στοιχειώδους ευαισθησίας, οφείλουν πρώτες να κατανοήσουν το πρόβλημα.

 

8.      Η καταδίκη του βιαστή πρέπει επίσης να αποδίδεται, παραδειγματικά, δια του νόμου. Δεν μπορεί η πολιτεία να προστατεύει μεν την κακοποίηση των ζώων με αυστηρές ποινές, αλλά την κακοποίηση των ανθρώπων να την ανέχεται, αντιμετωπίζοντας τον βιαστή με επιείκεια. Γιατί τότε η κοινωνία διαιωνίζει το αισχρό αυτό είδος ανθρώπων. Ούτε κανείς θα πειστεί να προβεί σε καταγγελία της πράξης, εάν γνωρίζει την άνευρη αντιμετώπιση του δικαστηρίου, και ότι από την επώδυνη διαδικασία θα φύγει ο δράστης ελεύθερος προς ανεύρεση άλλου θύματος. 

Η Κωνσταντίνα Γογγάκη διδάσκει στη Σχολή Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Παν/μίου Αθηνών

Εφημερίδα Έθνος, 26/01/2021 (διασκευή)

 

Κείμενο 2: Μαρίνα Καρπόζηλου - 80 γυναικοκτονίες μέσα σε 4 χρόνια

1.  Η λέξη «γυναικοκτονία» μπορεί να μην έχει νομική αναγνώριση στη χώρα μας, έχει αρχίσει όμως να βρίσκει τη θέση της στον δημόσιο διάλογο, αντικαθιστώντας τις χυδαίες αναφορές του παρελθόντος που έκαναν λόγο για «εγκλήματα τιμής» και «ερωτικές τραγωδίες». Αν θέλουμε να της δώσουμε ένα απλό ορισμό μπορούμε να ανατρέξουμε στη φεμινίστρια – συγγραφέα Ντιάνα Ε.Χ. Ράσελ που ήδη από το 1976 προσδιόρισε τη γυναικοκτονία ως «τη δολοφονία γυναικών από άντρες επειδή είναι γυναίκες». Πρόκειται για έναν όρο που έχουν υιοθετήσει ο ΟΗΕ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) καθώς και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην Ελλάδα όμως, εκτός από τη νομική αναγνώριση, στερούμαστε και την επίσημη καταγραφή των γυναικοκτονιών που γίνονται κάθε χρόνο. Ως εκ τούτου, είναι εξαιρετικά δύσκολο να καταλήξουμε σε απόλυτους αριθμούς, καθώς τον ρόλο της «καταγραφής» τον έχουν αναλάβει τα ΜΜΕ, με πολλές υποθέσεις να μη γίνονται ποτέ γνωστές στο ευρύ κοινό. Προκειμένου να καταρτίσουμε έναν συγκεντρωτικό πίνακα των τελευταίων τεσσάρων ετών βασιστήκαμε στα στοιχεία που έχει δημοσιοποιήσει η ελληνική ομάδα του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Γυναικοκτονία.

2.   Μια απλή και μόνο ανάγνωση αυτών των τραγικών υποθέσεων είναι αρκετή για να φωτίσει τις παραγκωνισμένες και ξεχασμένες γυναίκες της τρίτης ηλικίας, θύματα ενδοοικογενειακής βίας, από τους γιους και τους συζύγους τους. Το σύνθημα «οι δολοφόνοι έχουν τα κλειδιά των σπιτιών μας» επιβεβαιώνεται πανηγυρικά, καθώς η συντριπτική πλειονότητα των γυναικοκτονιών, ανεξαρτήτως ηλικιακών ή άλλων κοινωνικών χαρακτηριστικών, διαπράττεται κατά κύριο λόγο στα σπίτια των θυμάτων. Το γεγονός άλλωστε ότι οι γυναίκες δολοφονούνται περισσότερο μέσα στο σπίτι τους από κάποιο οικείο πρόσωπο αποτελεί άλλωστε ένα από τα διεθνή συμπεράσματα για τις γυναικοκτονίες που απλά επιβεβαιώνεται και στη χώρα μας. […] Ο χάρτης της βίας δεν γνωρίζει σύνορα, καθώς 6 από τις 27 γυναικοκτονίες, το 2021, έγιναν στην Αττική και οι υπόλοιπες διάσπαρτες σε αστικές και μη αστικές περιοχές της χώρας. […]Η επαγγελματική κατάσταση των θυμάτων και των δραστών στις περισσότερες περιπτώσεις παραμένει άγνωστη και έρχεται στο φως της δημοσιότητας παρά μόνο όταν η υπόθεση λαμβάνει εκτενή κάλυψη.

3.    […] Σύμφωνα με τα στοιχεία της ελληνικής ομάδας του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Γυναικοκτονία, ο μέσος όρος ηλικίας των δραστών του 2023 είναι τα 51 έτη, ενώ υπάρχουν και δύο δράστες άνω των 75 ετών. Συνολικά το 2023 έξι ανήλικα παιδιά έχασαν τη μητέρα τους εξαιτίας των γυναικοκτονιών, ενώ μια από τις τραγικότερες υποθέσεις των τελευταίων ετών είναι αυτή που έλαβε χώρα στη Στρατονίκη Χαλκιδικής. Ένα 8χρονο αγόρι, που ήδη αντιμετώπιζε κινητικά προβλήματα, πυροβολήθηκε και τραυματίστηκε σοβαρά στο χέρι από τον πατέρα του, καθώς η μητέρα του για να προστατευτεί από αυτόν είχε καταφύγει στο δωμάτιο του. Ο δράστης δολοφόνησε τη σύζυγό του που είχε στην αγκαλιά τον γιο τους και στη συνέχεια αυτοκτόνησε. Το 8χρονο αγόρι, τραυματισμένο σοβαρά στο χέρι του, έμεινε για περίπου 5 ώρες μέσα στο σπίτι, στον τόπο της γυναικοκτονίας.

4.  Η σύγχρονη πραγματικότητα δεν μας αφήνει κανένα περιθώριο αισιοδοξίας. Σε θεωρητικό επίπεδο το σύνολο της κοινωνίας έχει αφυπνιστεί και οι Αρχές έχουν λάβει τα εργαλεία που θα τους επιτρέψουν να μας προστατεύσουν. Στην πράξη όμως γυναίκες όλων των ηλικιών εξακολουθούν να είναι τα θύματα μιας ανδροκρατούμενης κοινωνίας, που δεν διστάζει να υποδείξει ότι τα περιπολικά δεν είναι ταξί και πως ούτε καν τα αστυνομικά τμήματα μπορούν να προσφέρουν στις γυναίκες της χώρας την παραμικρή προστασία.

 

Πηγή: Η Καθημερινή, 05/04/2024

 

Κείμενο 3: Ρίτα Μπούμη-Παπά - Αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες

Η Ρίτα Μπούμη-Παπά (1906-1984) τοποθετείται χρονικά στους Έλληνες λογοτέχνες της γενιάς του Μεσοπολέμου. Ασχολήθηκε με την ποίηση, την πεζογραφία, την ταξιδιωτική λογοτεχνία και τις μεταφράσεις. Το ποιητικό της έργο χαρακτηρίζεται από φυσιολατρία και παρουσιάζει έντονα τα στοιχεία του αισθησιασμού, του λυρισμού αλλά και του πολιτικού και κοινωνικού προβληματισμού, ιδιαίτερα στα μεταπολεμικά έργα της (ΕΚΕΒΙ).

Αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες
θα πλημμυρίσει η πόλη με βουβά κορίτσια
ο αέρας με στιφή ευωδιά θανάτου
τα φρούρια θα σηκώσουν άσπρες σημαίες
τα οχήματα θα σταματήσουν -
αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες.

Αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες
θα δείτε χίλια κορίτσια με τρυπημένα στήθη
ακάλυπτα, να σας φωνάζουν
«γιατί μας στείλατε έτσι νωρίς να κοιμηθούμε
σε τόσο χιόνι, αχτένιστες, κλαμένες;»
- αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες

Αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες
θα ιδούν κατάπληκτα τα πλήθη
πως φάλαγγα πιο ανάλαφρη δεν πάτησε τη γη
πως λιτανεία πιο ιερή δεν έχει παρελάσει
ανάσταση πιο ένδοξη και ματωμένη -
αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες

Αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες
γαμήλιο άνθος η πανσέληνος θα υψωθεί να τις στολίσει
μέσα στα κούφια μάτια τους θα κλαίνε ορχήστρες
οι μπούκλες τους, οι επίδεσμοι θα κυματίζουν
ω τότε, πολλοί από τύψεις θα πεθάνουν -
αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες.

Πηγή: Χίλια σκοτωμένα κορίτσια, 1963

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

Α1. Να αποδώσετε συνοπτικά τους λόγους για τους οποίους, σύμφωνα με τη συγγραφέα του Κειμένου 1, τα θύματα βιασμού δεν καταγγέλλουν την εις βάρος τους ασέλγεια. (70-80 λέξεις)

                                                                                                                                 Μονάδες 15

Β1.  Με βάση τα Κείμενα 1 και 2 να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω περιόδους λόγου ως σωστές ή λανθασμένες, γράφοντας στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε περίοδο, τη λέξη Σωστό ή Λάθος και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας, παραθέτοντας συγκεκριμένα χωρία των κειμένων που επιβεβαιώνουν την απάντησή σας.

                                                             Κείμενο 1

α. Η πρώτη καταγραφή του βιασμού ως ποινικό αδίκημα τοποθετείται χρονικά στη δεύτερη προχριστιανική χιλιετία.

β. Η πολιτεία αντιμετωπίζει την κακοποίηση των ζώων με επιείκεια.

                                                              Κείμενο 2

γ. Ο όρος «γυναικοκτονία» συνιστά ελληνικό νεολογισμό.

δ. Η χώρα μας ακολουθεί το παράδειγμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς τη νομική αναγνώριση του όρου «γυναικοκτονία».

ε. Κατά το 2021 δεν καταγράφηκαν περιπτώσεις γυναικοκτονιών σε αγροτικές περιοχές της χώρας.

                                                                                                                               Μονάδες 10

Β2. α) Ποιος τρόπος πειθούς κυριαρχεί στην 3η παράγραφο του Κειμένου 2; (Μονάδες 3) Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας, παραθέτοντας δύο διαφορετικά μέσα πειθούς. (Μονάδες 4) Πώς συνδέεται η επιλογή των συγκεκριμένων μέσων με την πρόθεση της συντάκτριας; (Μονάδες 3)

                                                                                                                               Μονάδες 10

β) i) Στην 4η παράγραφο του Κειμένου 1, η συντάκτρια καταφεύγει στη χρήση του ευθέος λόγου. Ποια είναι η λειτουργία της συγκεκριμένης εκφραστικής επιλογής; (Μονάδες 3) ii) Ποιο εκφραστικό μέσο χρησιμοποιεί η συντάκτρια για να την αναιρέσει; (Μονάδες 2), να παραθέσετε το σχετικό χωρίο (Μονάδα 1) iii) Ποια λειτουργία επιτελούν οι επιτονισμένες διαρθρωτικές λέξεις της ίδιας παραγράφου: ωστόσο, επομένως, επειδή, δηλαδή; (Μονάδες 4)

                                                                                                                                  Μονάδες 10

B3 α) Ως εκ τούτου, είναι εξαιρετικά δύσκολο να καταλήξουμε σε απόλυτους αριθμούς, καθώς τον ρόλο της «καταγραφής» τον έχουν αναλάβει τα ΜΜΕ, με πολλές υποθέσεις να μη γίνονται ποτέ γνωστές στο ευρύ κοινό. Προκειμένου να καταρτίσουμε έναν συγκεντρωτικό πίνακα των τελευταίων τεσσάρων ετών βασιστήκαμε στα στοιχεία που έχει δημοσιοποιήσει η ελληνική ομάδα του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Γυναικοκτονία.

Στο ανωτέρω χωρίο της 1ης παραγράφου του Κειμένου 2 παρατηρείται νοηματική ποικιλία. Να δικαιολογήσετε τον ανωτέρω ισχυρισμό, αναφερόμενοι στην λειτουργία των διαφορετικών ρηματικών προσώπων που αξιοποιούνται από την συντάκτρια.

                                                                                                                              Μονάδες 5

β) Στην 5η παράγραφο του Κειμένου 1 η συντάκτρια καταφεύγει στον βραχυπερίοδο / μικροπερίοδο λόγο. Να παραθέσετε ένα σχετικό χωρίο (Μονάδες 2), σχολιάζοντας τη λειτουργία του στο κείμενο (Μονάδες 3).

                                                                                                                                Μονάδες 5

Γ1. Ποιο είναι το θέμα του ποιήματος της Ρίτας Μπούμη-Παπά, σύμφωνα με την κρίση σας; Να τεκμηριώσετε την απάντηση με τρεις (3)  αναφορές σε στοιχεία μορφής ή περιεχομένου του κειμένου. Ο δομικός άξονας του ποιήματος είναι η υπόθεση «Αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες», ενώ όσα συμπληρώνουν την επαναλαμβανόμενη φράση στις τέσσερις στροφές του ποιήματος λειτουργούν συντακτικά ως απόδοσή της. Να δικαιολογήσετε την συγκεκριμένη εκφραστική επιλογή του ποιητικού υποκειμένου, σύμφωνα με τη δική σας οπτική (150-200 λέξεις)

                                                                                                                              Μονάδες 15  

Δ1. Στο πλαίσιο μιας ημερίδας που διοργανώνει το σχολείο σας σε συνεργασία με το Κέντρο Συμβουλευτικής Γυναικών Θυμάτων Βίας της πόλης σας, μέσω μιας εισήγησής σας, καλείστε να αναπτύξετε τα ακόλουθα ερωτήματα.

α) Για ποιους λόγους βρίσκονται σε έξαρση τα περιστατικά «έμφυλης βίας» στις μέρες μας;

β) Ποια κατεύθυνση πρέπει να ακολουθήσει η κοινωνία και ο καθένας μας ξεχωριστά για να περιοριστούν δραστικά τα κρούσματα ψυχολογικής, σωματικής και σεξουαλικής βίας;

                                                                                                                              Μονάδες 30