Κριτήριο αξιολόγησης (Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία Γ' Λυκείου) - Διάλογος

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ:

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Κείμενο 1 (Μη Λογοτεχνικό): Ιάσων Ευαγγέλου, «Η δυσχέρεια πολιτισμένου διαλόγου»

 

Το κείμενο συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή δοκιμίων Η χαρά της γνώσης, (Αθήνα: Εκδόσεις Μ. Βερέττας 2006) του λογοτέχνη Ιάσωνα Ευαγγέλου (1926-2022). Στο συγκεκριμένο απόσπασμα θίγεται η θέση  του διαλόγου στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία.

 

1.Στην Ελλάδα «θεοποιήθηκε» ο Λόγος ως υπέρτατη αξία φιλοσοφική και ο διάλογος ως αξία ιδιαίτερα κοινωνική. Όπως είναι γνωστό, διάλογος είναι η ανταλλαγή σκέψεων και διερεύνηση αντιλήψεων για την εξεύρεση ενός σωστού συμπεράσματος πάνω σ’ ένα θέμα που προβληματίζει τους συζητητές. Είναι η τελειότερη μορφή επικοινωνίας για την ανταλλαγή απόψεων και πληροφοριών, την επίλυση η προσωπικών διαφορών ή συναισθηματικών εξομολογήσεων (ψυχική προσέγγιση). Μετατρέπει την μοναξιά και την αποστασιοποίηση σε συνύπαρξη και φιλία. Κυρίως, όμως, ο διάλογος είναι σημαντικός όταν αφορά ένα ζωτικό θέμα, πολιτικό, κοινωνικό, ηθικό, θρησκευτικό κ.λπ. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις η θεωρητική και πρακτική του αξία είναι μεγάλη, γιατί οι λύσεις στις οποίες θα οδηγήσει δεν αφορούν μόνον τους συνδιαλεγόμενους αλλά και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

2. Οι προϋποθέσεις ενός γνήσιού και γόνιμου διαλόγου είναι: να είναι ελεύθερος και αντικειμενικός, ανεπηρέαστος και ειλικρινής, αδογμάτιστος και αφανάτιστος, σφαιρικός και πειστικός, ισότιμος προς όλους τους συζητητές (ο ένας να σέβεται την άποψη του άλλου). Να είναι απαλλαγμένος από προκατάληψη, μισαλλοδοξία και ισχυρογνωμοσύνη. Να μη κυριαρχείται από το ένστικτο της επιθετικότητας που στοχεύει στην συντριβή του αντιπάλου και στον θρίαμβο του νικητή. Και προπαντώς να υπάρχει στο βάθος των συζητητών η συνείδηση ότι κανείς δεν μπορεί να έχει εκατό τοις εκατό δίκαιο και κανείς απόλυτο άδικο. Η λύση των περισσότερων προβλημάτων βρίσκεται στο «περίπου», στην εξισορροπημένη συνδιαλλαγή και εναρμόνιση των αντιθέσεων. Δεν υπάρχει στην πράξη απόλυτο καλό και απόλυτο κακό για όλους ανεξαιρέτως. Ο Αριστοτέλης έθεσε σωστά το ζήτημα: ««Επειδή η Πόλη αποτελείται από διαφορετικούς ανθρώπους… είναι ανάγκη η αρετή όλων των πολιτών να μην είναι μία και μόνη» (Πολιτικά 1277α, 6). Στον νεοελληνικό χώρο η δυσκολία ενός τέτοιου διαλόγου είναι παροιμιώδης. Ενώ από έναν συλλογικό διάλογο νικητής πρέπει να βγει η αλήθεια, ο κάθε συνομιλητής μάχεται ν’ αποδείξει ότι αυτός κατέχει την μοναδική αλήθεια και είναι ο νικητής. Έτσι, οι διαφωνίες υπερισχύουν από την σύγκλιση των απόψεων, και οι συνομιλητές τελικά αφού «μονολογήσουν» μεταξύ τους, αποχωρούν χωρίς να υποχωρήσουν βήμα από τις προσωπικές θέσεις τους. Την υποχώρηση από τις πρωταρχικές απόψεις τούς και γνώμες την θεωρούν προσβολή της προσωπικότητάς τους και καταρράκωση της αξιοπρέπειάς τους. Έτσι, μένουν άκαμπτοι και ανυποχώρητοι με την πεποίθηση πως η αντίστασή τους τονίζει την προσωπικότητά τους, και ενώ θα έπρεπε να συνυπάρχουν διαφωνούντες, προτιμούν την αποστασιοποίηση και την αντιπάθεια.

 

3. Οι αιτίες της ανικανότητας του Νεοέλληνα για διάλογο είναι πολλές- επισημαίνουμε μερικές:  Ανώριμη κοινωνική συνείδηση συνεργασίας. Ανικανότητα για γόνιμη ακρόαση και σιωπή. Υπερτροφικός εγωισμός (ατομικοκεντρικότητα) που στοχεύει στην εξασφάλιση υπεροχής και σπουδαιοφάνειας ανάμεσα στους διαλεγόμενους. Ο Έλληνας δεν συζητάει, αποφαίνεται! Δεν αγαπάει την ισηγορία, την πολυφωνία, την συνύπαρξη των αντιθέτων. Απαιτεί την ομοφωνία! Εχθρεύεται τον αντίλογο.Υποβαθμισμένη εμπιστοσύνη στην αξία του διαλόγου και της ανταλλαγής ιδεών. ‘Έτσι ο διάλογος καταντάει συρραφή ρητορικών μονολόγων (συχνά άσχετων προς το θέμα). Δηλαδή διάλογος μεταξύ κωφών.Ατιθάσευτο ένστικτο ανταγωνιστικότητας, εριστικότητας ναι επιθετικότητας. Υποβαθμισμένη πνευματικότητα (που θα υπαγόρευε την ανεκτικότητα, τη μετριοπάθεια και τη διαλλακτικότητα του πολιτισμένου ανθρώπου).Έλλειψη ικανής παιδείας (που διαμορφώνει τον πλούτο της σκέψης, τη μεθόδευση του λόγου, την όξυνση της κρίσης, τον σεβασμό του συνομιλητή, την ανύψωση του ήθους, τη δίψα της αλήθειας και μόνο).Ο διάλογος με χαρακτήρα συστηματικού αμφισβητία, (επί παντός επιστητού) και απορριπτικού των πάντων. Δογματικότητα (που δυσχεραίνει τον διάλογο) ιδίως όταν εκφράζονται πολιτικές απόψεις (κομματική ιδεολογία) ή θρησκευτικές απόψεις (Θεολογική πίστη). Σοφιστική ικανότητα. Την χρησιμοποιεί άλλοτε για να επιδείξει «πνεύμα», άλλοτε για ν’ αποπροσανατολίσει τον συνομιλητή κι άλλοτε για να δικαιολογήσει τις εσφαλμένες απόψεις του.  Έλλειψη σωστής πληροφόρησης. Καχυποψία ότι τα συμπεράσματα του διαλόγου θα είναι βλαπτικά για τα συμφέροντα του διαλεγόμενου, οπότε ο διάλογος έχει χαρακτήρα καιροσκοπικό και παρελκυστικό. Προχειρολογία και φλυαρία ανούσια για δευτερεύοντα και εκτός θέματος πράγματα με ασαφή επιχειρήματα.

4. Ο Έλληνας γενικά είναι κακός συζητητής στο σπίτι του, στις συναναστροφές του, στη δουλειά του, στις δημόσιες συζητήσεις, στο κοινοβούλιο, παντού. Δεν ξέρει να ακούει με προσοχή κάποιον ομιλητή και επιστρατεύει ένα σωρό επιχειρήματα σοφιστικά για να τον ανατρέψει. Ο Κ. Σκόκος έγραψε επιγραμματικά: «Όπου δύο Ρωμιοί, ο ένας αυτοσχεδιάζεται σε ρήτορα και ο άλλος αγωνίζεται να τον διακόψει». Τις περισσότερες φορές καταφεύγει σε χειρονομίες και στην υπερύψωση της φωνής για να υπογραμμίσει τις ιδέες του και να πείσει τούς συζητητές για γνώμες που δεν έχουν κανένα λογικό έρεισμα. Αλλά με χειρονομίες και φωνασκίες ο ανόητος λόγος δεν αναβαθμίζεται, υποβαθμίζεται. Τελικά ένας τέτοιος διάλογος καταλήγει σε διαπληκτισμούς – και όχι μόνο φραστικούς. Ο Εμ. Ροίδης έγραφε: «Μεταξύ δύο Ρωμιών διαφωνούντων δια το αν ο ήλιος προβάλλει εξ ανατολών ή εκ δυσμών, δίκαιον έχει ο οπλοφορών»!

5. Μια ακόμη κακή συνήθεια των Νεοελλήνων είναι η τέλεια έλλειψη διαλόγου ανάμεσα σε νέους και ηλικιωμένους κι αυτό φυσικά αποβαίνει σε βάρος των νέων. Στον διάλογο δεν πρέπει να στέκονται εμπόδιο οι ηλικίες, το χάσμα των γενεών, τα πολιτικά φρονήματα, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις. Στον σωστό διάλογο ένα πράγμα πρωτεύει: η συλλογική αναζήτηση της αλήθειας. Τίποτα άλλο. Ο R. Rοllan το είχε επισημάνει: «Όταν συζητάμε δεν υπάρχει ανώτερος και κατώτερος, ούτε τίτλοι, ούτε ηλικία, ούτε όνομα. Τίποτα δεν λογαριάζεται παρά μονάχα η αλήθεια. Και μπροστά σ’ αυτή είναι όλοι ίσοι». Και o Fr. Bacon παρατήρησε: Γίνεται κανείς σοφώτερος από διάλογο μιας ώρας παρά από σκέψη μιας ημέρας».

 

6. Φαίνεται όμως ότι η πολιτισμένη συνομιλία, ο διάλογος με βάση την αμοιβαία εμπιστοσύνη, δεν είναι γενικά κάτι το εύκολο, όχι μόνο για τους ΄Έλληνες αλλά και για άλλους λαούς, γιατί και η πιο ψυχρή λογική επηρεάζεται από το θερμό συναίσθημα. Χρειάστηκαν τόσα πολλά χρόνια για να γίνει η κραυγή των ανθρώπων ομιλία και φαίνεται πως δεν φτάνει μια ολόκληρη ζωή για να γίνει η ομιλία αυτή συνομιλία.

 

Ιάσων Ευαγγέλου, Η Χαρά της Γνώσης. Αθήνα: Εκδόσεις Μ. Βερέττας 2006.

 

Αναδημοσίευση από: https://www.lecturesbureau.gr

 

Κείμενο 2: Σκίτσο του Κώστα Μητρόπουλου

Ο Κώστας Μητρόπουλος είναι ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους και μακροβιότερους σκιτσογράφους στην Ελλάδα. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1925 και από τη δεκαετία του 1960 άρχισε να δημοσιεύει πολιτικές γελοιογραφίες στις εφημερίδες Νέα και Το Βήμα, συνεχίζοντας μέχρι και σήμερα.

 

Πηγή: Έκφραση-Έκθεση για το Γενικό Λύκειο: Θεματικοί Κύκλοι, Αθήνα: ΙΤΥΕ Διόφαντος, 2014.

 

Κείμενο 3: Γιώργος Σεφέρης, «Επί Σκηνής, ΣΤ΄»,

 

Το ποίημα «Επί Σκηνής», από το οποίο ανθολογείται το απόσπασμα ΣΤ΄, συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή Τρία Κρυφά Ποιήματα (1966) του Γιώργου Σεφέρη (1900-1971), νομπελίστα ποιητή και σημαίνοντος εκπρόσωπου της Λογοτεχνικής Γενιάς του ’30. Τα τρία ποιήματα της συλλογής χαρακτηρίζονται από μεταφυσική διάθεση, υπαρξιακή αγωνία και κρυπτικότητα.

 

Πότε θα ξαναμιλήσεις;

Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας.

Σπέρνουνται γεννιούνται σαν τα βρέφη

ριζώνουν θρέφονται με το αίμα.

Όπως τα πεύκα

κρατούνε τη μορφή του αγέρα

ενώ ο αγέρας έφυγε, δεν είναι εκεί

το ίδιο τα λόγια

φυλάγουν τη μορφή του ανθρώπου

κι ο άνθρωπος έφυγε, δεν είναι εκεί.

Ίσως γυρεύουν να μιλήσουν τ’ άστρα

που πάτησαν την τόση γύμνια σου μια νύχτα

ο Κύκνος ο Τοξότης ο Σκορπιός

όπως εκείνα.

Αλλά που θα είσαι τη στιγμή που θα ’ρθει

εδώ σ’ αυτό το θέατρο το φως;

Αναδημοσίευση από: Ανεμόσκαλα, Συμφραστικοί Πίνακες Λέξεων για Μείζονες Νεοέλληνες Ποιητές της Πύλης Για την Ελληνική Γλώσσα.

 

ΘΕΜΑ Α:

 

Α1.  Ποιες συνθήκες επιτρέπουν τη διεξαγωγή ενός αυθεντικού και παραγωγικού διαλόγου, σύμφωνα με το Κείμενο 1; Να συνοψίσετε την απάντησή σας σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων.

                                                                                                                      Μονάδες 20

ΘΕΜΑ Β:

 

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση το Κείμενο 1, τις παρακάτω προτάσεις, γράφοντας στο τετράδιό σας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό ή Λάθος. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές στα κείμενα:

 

α. Ο συντάκτης πιστεύει στην αντιθετική σχέση απόλυτου καλού και απόλυτου κακού καταλήγοντας στο συμπέρασμα πως  τίποτε δεν υπάρχει μεταξύ αυτών.

β. οι Έλληνες υποστηρίζουν με πάθος την αρχική θέση τους και δύσκολα μεταστρέφονται.

γ. Παρότι μη διαλλακτικοί, οι συντοπίτες μας δεν υποστηρίζουν θέσεις, οι οποίες είναι αδύνατον να υποστηριχθούν λογικά.

δ.  Έκτος Ελλάδος υπάρχουν οι προϋποθέσεις για την ευδοκίμηση μίας πολιτισμένης λεκτικής επικοινωνίας.

ε. Ο Ιάσων Ευαγγέλου επιδοκιμάζει  την τιθάσευση της λογικής από το συναίσθημα.

                                                                                                                    Μονάδες 10

 

Β2. α) Ποιο νομίζετε πως είναι το θέμα το οποίο επιδιώκει να αποδώσει / να θίξει ο συντάκτης του Κειμένου 2; (Μονάδες 4); β) Πιστεύετε πως επιτυγχάνει τον στόχο του και γιατί; (Μονάδες γ) Να δώσετε έναν τίτλο στο σκίτσο, αξιοποιώντας τη συνυποδηλωτική λειτουργία της γλώσσας. (Μονάδες 3)

                                                                                                                      Μονάδες 10

β) Ποιος είναι ο βασικός ισχυρισμός του συντάκτη στην παράγραφο 4 του Κειμένου 1; (Μονάδες 4) Να καταγράψετε δύο διαφορετικά μέσα (π.χ. τρόποι πειθούς, τρόποι ανάπτυξης της παραγράφου, εκφραστικές επιλογές) που χρησιμοποιεί για να τον υποστηρίξει; (Μονάδες 4)

                                                                                                                     Μονάδες 8

 

Β3. α) Να δικαιολογήσετε τη  χρήση των σημείων στίξεως (παρένθεση και θαυμαστικό) του γ΄ προσώπου και του ασύνδετου σχήματος  στο ακόλουθο χωρίο του Κειμένου 1. (Μονάδες 4)                                                                               

«Υπερτροφικός εγωισμός (ατομικοκεντρικότητα) που στοχεύει στην εξασφάλιση υπεροχής και σπουδαιοφάνειας ανάμεσα στους διαλεγόμενους. Ο Έλληνας δεν συζητάει, αποφαίνεται! Δεν αγαπάει την ισηγορία, την πολυφωνία, την συνύπαρξη των αντιθέτων. Απαιτεί την ομοφωνία! Εχθρεύεται τον αντίλογο.»

                                                                                                                      Μονάδες 4

β) Ποιο είδος σύνδεσης προτάσεων αξιοποιείται στην παράγραφο 6 του Κειμένου 1; Να δικαιολογήσετε τη συγκεκριμένη συντακτική επιλογή.

                                                                                                                       Μονάδες 3

ΘΕΜΑ Γ:

Γ1. Ποιο είναι το θέμα του ποιήματος του Γιώργου Σεφέρη, σύμφωνα με την κρίση σας; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας παραθέτοντας τρεις κειμενικούς δείκτες. Να σχολιάσετε το περιεχόμενο των στίχων:  «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας / Σπέρνουνται γεννιούνται σαν τα βρέφη / ριζώνουν θρέφουνται με το αίμα.» (150-200 λέξεις)

                                                                                                                      Μονάδες 15

ΘΕΜΑ Δ:

Δ1. Σε μια εισήγησή σας (350-400 λέξεις), που θα εκφωνηθεί στο αμφιθέατρο της σχολικής μονάδας στην οποία φοιτάτε, καλείτε να απαντήσετε στα ακόλουθα ερωτήματα:

α) Ποια είναι τα οφέλη μιας εποικοδομητικής επικοινωνίας;

β) Με ποιους τρόπους το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα δύναται να συντείνει προς την καλλιέργεια του διαλόγου;

Να αξιοποιήσετε δημιουργικά το Κείμενο 1.

                                                                                                                   Μονάδες 30

Κριτήριο Αξιολόγησης-Καταναλωτισμός (Γ΄ Λυκείου)

 ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ:

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΣΜΟΣ

Η εικόνα κατασκευάστηκε από το πρόγραμμα Google Gemini

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ:

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΣΜΟΣ

Κείμενο 1 (Μη Λογοτεχνικό): Χριστίνα Βαϊζίδου-Καταναλωτική συμπεριφορά, με αφορμή μια μαύρη Παρασκευή

Η ψυχίατρος Χριστίνα Βαϊζίδου θίγει τη ροπή προς τον υλικό ευδαιμονισμό. Αφόρμησή της ο καταναλωτικός οργασμός της «Μαύρης Παρασκευής».

1)    Πριν από λίγες μέρες με κάλεσαν στο τηλέφωνο για μία δημοσκόπηση και αντιμετώπισα την έκπληξη και την απογοήτευση του συνομιλητή μου όταν τόλμησα να ομολογήσω ότι δε θα ψωνίσω, δε θα χαζέψω, δε θα κάνω έρευνα αγοράς κατά την επονομαζόμενη Black Friday. Το μαύρο χρώμα αυτής της μέρας κατ’ εμέ, δε σχετίζεται με το μαύρο στις τιμές αλλά με τη μαύρη, σκούρα, τραγική απόχρωση της συμπεριφοράς των ανθρώπων.

2) Η κατανάλωση και η συλλογή αγαθών έχει τις ρίζες της στα πρωτόγονα ένστικτα του κυνηγού-συλλέκτη. Σε κριτικό πλαίσιο όμως, ο καταναλωτισμός αναφέρεται στην τάση των ανθρώπων να ταυτίζονται έντονα με τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που καταναλώνουν, ιδίως με προϊόντα που είναι εμφανή σύμβολα κοινωνικού στάτους, π.χ. ένα ακριβό αυτοκίνητο, το πιο σύγχρονο κινητό ή επώνυμα ρούχα. […]

3) Στις μέρες μας, η φράση του Ρενέ Ντεκάρτ «σκέφτομαι άρα υπάρχω» θα μπορούσε πιθανότατα να αντικατασταθεί με τη φράση «ψωνίζω άρα υπάρχω». Οι άνθρωποι φαίνεται να έχουν συνδέσει την απόκτηση αγαθών με την ευχαρίστηση και τη χαρά, οδηγούμενοι αναπόφευκτα στον υπερκαταναλωτισμό. Εξάλλου δεν είναι τυχαίος ο όρος “shopping therapy” δεδομένης της απόλαυσης που προκαλεί η κατανάλωση και της δυνατότητας που δίνει στο άτομο να ξεφύγει από αρνητικές σκέψεις. Ο υπερκαταναλωτισμός είναι ένα είδος εθισμού, μία εμμονή που οδηγεί στην αγορά πραγμάτων, τα οποία τις περισσότερες φορές δε μας είναι καθόλου απαραίτητα.

4) Πρόκειται δυστυχώς για μία αφενός μεν πρόσκαιρη αφετέρου ιδιαίτερα επιφανειακή προσέγγιση. Shopping σημαίνει, επίσης, κοινωνική συναναστροφή. Τις περισσότερες φορές η βόλτα στα μαγαζιά γίνεται μαζί με κάποιο φίλο ή φίλη. Αυτό συνεπάγεται διέξοδο από τη μοναξιά, ευχάριστη κουβέντα και κατ’ επέκταση αλλαγή της διάθεσης. Ο υπερκαταναλωτισμός αποτελεί συχνά σύμπτωμα εκδήλωσης υπαρξιακού προβλήματος και αντικατοπτρισμό της ευρύτερης κοινωνικής παθολογίας του ατόμου, το οποίο καταφεύγει σ’ αυτόν για να εξομαλύνει δύσκολα προσωπικά ή μη προβλήματα και να αντιμετωπίσει την έλλειψη ανθρώπινων σχέσεων. Αποτελεί, δηλαδή, έναν ανορθόδοξο και αναποτελεσματικό τρόπο καταπολέμησης, κάλυψης ή και υπέρβασης βαθύτερων αισθημάτων μοναξιάς, θυμού, δυσφορίας, θλίψης, κατωτερότητας και ανεπάρκειας, η ύπαρξη των οποίων δημιουργεί και τροφοδοτεί την ακατάπαυστη καταναλωτική τάση, ενώ η ικανοποίησή της γεννά με τη σειρά της προσωρινά και βραχυπρόθεσμα συναισθήματα πλήρωσης, ικανοποίησης και ασφάλειας, καθώς τα υλικά αγαθά δεν πληγώνουν, ούτε προδίδουν.

5) Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η χαμηλή αυτοεκτίμηση αυξάνει τον καταναλωτισμό και ότι αντίστροφα ο καταναλωτισμός μπορεί να δημιουργήσει χαμηλή αυτοεκτίμηση. Αγοράζοντας κάτι για τον εαυτό του, το άτομο είναι σαν να κάνει μία συμφιλιωτική κίνηση αποδοχής προς τον ίδιο του τον εαυτό και να τον ενθαρρύνει. Δημιουργείται στον άνθρωπο έτσι η ανάγκη αυτοβελτίωσης μέσω των αγαθών, καθώς ορίζει τον εαυτό του καθημερινά με υψηλότερα έξωθεν προσδιορισμένα κριτήρια.

6) Ο εγκέφαλός μας εμπλέκεται άμεσα στη διαδικασία της κατανάλωσης. Η πανδαισία των αισθήσεων που εμπλέκονται στις αγορές παίζει καθοριστικό ρόλο στις προτιμήσεις μας. Τα αισθητήρια μηνύματα που παίρνουμε αντικρίζοντας κατακόκκινες φράουλες ή και το χάδι στα απαλά υφάσματα παραπέμπουν έμμεσα σε βαθιές, σωματικές ή νευρολογικές ανάγκες. […]

7) Σιγά σιγά έπρεπε οι εταιρείες να εκπαιδεύσουν τον κόσμο να επιθυμεί νέα πράγματα προτού καν χαλάσουν τα παλιά. Εδραιώθηκε έτσι μία κουλτούρα, στα πλαίσια της οποίας οι επιθυμίες όφειλαν να ξεπερνούν τις ανάγκες. Αν μπορέσει κανείς να κωδικοποιήσει την παρουσίαση ενός αντικειμένου με τρόπο που να αγγίζει τις βαθύτερες επιθυμίες, αλλά και να εκμεταλλεύεται — εξορκίζοντάς τους — τους βαθύτερους φόβους του καταναλωτή, τότε μέσα του το προϊόν συνδέεται μια και καλή με την ψευδαίσθηση της ασφάλειας και της σιγουριάς. Η εμφάνιση αρχικά της τηλεόρασης και στη συνέχεια η κυριαρχία του διαδικτύου συνέβαλαν αποφασιστικά στην παγίωση μιας καταναλωτικής κοινωνίας χωρίς όρια. Αξίζει λοιπόν για τον καθένα από εμάς να σταθεί για δύο λεπτά κριτικά απέναντι στις καταναλωτικές του συνήθειες, να αναλογιστεί τα κίνητρα και τις ανάγκες του και ίσως και να ενεργοποιήσει τις κριτικές οδούς του εγκεφάλου απέναντι σε φαινόμενα μαύρων ημερών. Γιατί είτε πρόκειται για μια μαύρη Παρασκευή ή για μια συννεφιασμένη Κυριακή, πιθανότατα όλοι μας, έχουμε καλύτερα ή τουλάχιστον πιο ουσιαστικά πράγματα να κάνουμε.

 

3 Δεκεμβρίου 2018

Πηγή:https://www.psychology.gr/diafora-themata-psychologias/3511-katanalotiki-symperifora.html 

Κείμενο 2 (Μη Λογοτεχνικό): Zygmunt Bauman-Ο εαυτός σε μια καταναλωτική κοινωνία (απόσπασμα)

Ο Πολωνός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Ζygmunt Bauman (1925-2017)  προσπάθησε να αναλύσει τους μηχανισμούς που καλλιεργούν την επιθυμία μαζικής κατανάλωσης στη σύγχρονη κοινωνία.

1)     Για να αυξηθεί η ικανότητά τους για κατανάλωση, οι καταναλωτές δεν πρέπει ποτέ να αφήνονται σε ηρεμία. Είναι αναγκαίο να εκτίθενται διαρκώς σε νέους πειρασμούς για να τους κρατούν στην κατάσταση της αδιάκοπης υποψίας και της σταθερής δυσαρέσκειας. Το δόλωμα που τους υπαγορεύει να μετατοπίσουν την προσοχή τους χρειάζεται να επιβεβαιώνει την υποψία τους καθώς προσφέρει μια διέξοδο από τη δυσαρέσκεια: «Νομίζεις ότι τα έχεις δει όλα; Δεν έχεις δει ακόμη τίποτα!» Λέγεται συχνά ότι η καταναλωτική κοινωνία αποπλανεί τους πελάτες της. Όμως για να το κάνει αυτό, χρειάζεται πελάτες που θέλουν να αποπλανηθούν (όπως για να διατάζει τους εργάτες του, το αφεντικό του εργοστασίου χρειαζόταν ένα συνεργείο με σταθερά παγιωμένη εξάρτηση στην πειθαρχία και την υποταγή στις εντολές). Σε μια καταναλωτική κοινωνία που λειτουργεί σωστά, οι καταναλωτές αναζητούν δραστήρια να αποπλανηθούν. Ζουν από θέλγητρο σε θέλγητρο, από πειρασμό σε πειρασμό – κάθε θέλγητρο και κάθε πειρασμός είναι κάπως διαφορετικός και ίσως δυνατότερος από τον προκάτοχό του. [...]

2)     Αυτός ο κύκλος της επιθυμίας είναι ένας καταναγκασμός, μια υποχρέωση, για τον πλήρως αναπτυγμένο, ώριμο καταναλωτή· ωστόσο αυτή η υποχρέωση, αυτή η εξωτερικευμένη πίεση, αυτή η απιθανότητα να ζεις τη ζωή σου με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, θεωρείται η ελεύθερη άσκηση της βούλησής σου. Η αγορά ίσως να τους έχει ήδη επιλέξει ως καταναλωτές και έτσι τους στέρησε την ελευθερία να αδιαφορούν για τις κολακείες της, αλλά με κάθε διαδοχική επίσκεψη στην αγορά, οι καταναλωτές έχουν κάθε λόγο να αισθάνονται  ότι είναι αυτοί οι ίδιοι που διατηρούν τον έλεγχο. Είναι οι δικαστές, οι κριτές, και οι επιλογείς. Μπορούν, άλλωστε, να αρνηθούν την αφοσίωσή τους σε οποιαδήποτε από τις απεριόριστες επιλογές που προσφέρονται – εκτός από την επιλογή να επιλέγουν ανάμεσα τους.

3)     Είναι ο συνδυασμός του καταναλωτή, διαρκώς άπληστου για νέα θέλγητρα και γρήγορα βαριεστημένου με θέλγητρα που ήδη είχε, και του κόσμου σε όλες του τις διαστάσεις – οικονομική, πολιτική, προσωπική – μεταμορφωμένη σύμφωνα με το πρότυπο της καταναλωτικής αγοράς και, όμοια με αυτή την αγορά, έτοιμου να εξυπηρετήσει και να αλλάξει τα θέλγητρά του με ολοένα και μεγαλύτερη επιτάχυνση, που εξαλείφει όλους τους σταθερούς οδοδείκτες από έναν ατομικό χάρτη του κόσμου ή από τα σχέδια για ένα δρομολόγιο της ζωής. Στην πραγματικότητα, το να ταξιδεύεις με ελπίδα είναι σε αυτή την περίπτωση πολύ καλύτερο από το να φθάνεις. Η άφιξη έχει αυτή τη μουχλιασμένη μυρωδιά στο τέλος του δρόμου, αυτή την πικρή γεύση της μονοτονίας και της στασιμότητας που σηματοδοτεί το τέλος για οτιδήποτε για το οποίο ο ιδανικός καταναλωτής ζει και θεωρεί νόημα της ζωής. […] 

 

4)     […] Όμως υπάρχει μια παγίδα. Ο καθένας μπορεί να οδηγηθεί στον τρόπο ζωής του καταναλωτή· ο καθένας μπορεί να ευχηθεί να είναι καταναλωτής και να ενδώσει στις ευκαιρίες που προσφέρει αυτός ο τρόπος ζωής. Αλλά δεν μπορεί ο καθένας να είναι καταναλωτής. Η επιθυμία δεν είναι αρκετή· για να στραγγίξει κανείς την απόλαυση μέσα από την επιθυμία, πρέπει να έχει μια λογική ελπίδα απόκτησης του επιθυμητού αντικειμένου, και ενώ αυτή η ελπίδα είναι λογική για μερικούς, είναι μάταιη για άλλους. Όλοι μας είμαστε καταδικασμένοι στη ζωή των επιλογών, αλλά δεν έχουμε όλοι μας τα μέσα να κάνουμε επιλογές.

 

5)     Αλλά μπορεί κανείς να ξεχωρίσει το ένα είδος κοινωνίας από το άλλο από τις διαστάσεις σύμφωνα με τις οποίες διαστρωματώνει τα μέλη της, και, όπως όλες οι άλλες κοινωνίες, η μετανεωτερική, καταναλωτική κοινωνία είναι μια διαστρωματωμένη κοινωνία. Εκείνοι «εκεί ψηλά» και εκείνοι «εκεί κάτω χαμηλά» τοποθετούνται σε μια κοινωνία καταναλωτών στο πνεύμα της κινητικότητας – προσφέροντάς τους την ελευθερία να επιλέγουν που θα βρίσκονται. Εκείνοι «εκεί ψηλά» ταξιδεύουν στη ζωή σύμφωνα με ό,τι ποθήσει η καρδιά τους και επιλέγουν τους προορισμούς τους από τις χαρές που αυτοί έχουν να προσφέρουν. Εκείνοι «εκεί κάτω χαμηλά» διώκονται από τον τόπο που θα προτιμούσαν να παραμείνουν, και εάν δεν μετακινηθούν, είναι ο τόπος που τραβιέται κάτω από τα πόδια τους. Όταν ταξιδεύουν, ο προορισμός τους, τις περισσότερες φορές, είναι η επιλογή κάποιου άλλου και σπάνια είναι ευχάριστος· και όταν φτάνουν, καταλαμβάνουν έναν εξαιρετικά άχρωμο τόπο που με ευχαρίστηση θα άφηναν πίσω τους αν είχαν κάπου αλλού να πάνε. Όμως δεν έχουν. Δεν έχουν πουθενά αλλού να πάνε· δεν υπάρχει πουθενά τόπος που είναι πιθανό να είναι ευπρόσδεκτοι.

Μετάφραση: Δημήτρης Καψάλης

Πηγή: https://www.respublica.gr/2016/03/post/self-consumer-society/

Κείμενο 3 (Λογοτεχνικό): Δ. Ι. Αντωνίου - Κακοί έμποροι

Ο Δ. Ι. Αντωνίου (1906-1994) ήταν ποιητής, μεταφραστής και δοκιμιογράφος που εντάσσεται στη Γενιά του ΄30. Η ποίηση του είναι χαμηλόφωνη και λιτή στην έκφραση, αλλά διαπνέεται από στοχαστικό πνεύμα, καθώς γίνεται δίαυλος της αναζήτησης των αιώνιων αξιών που διακυβεύονται στην εποχή μας.

 

Kύριε, άνθρωποι απλοί

πουλούσαμε υφάσματα,

(κι η ψυχή μας

είταν το ύφασμα που δεν τ' αγόρασε κανείς).

Tην τιμή δεν κανονίζαμε απ' την ούγια

η πήχη και τα ρούπια είταν σωστά

τα ρετάλια δεν τα δώσαμε μισοτιμής ποτέ:

η αμαρτία μας.

 

Eίχαμε μόνο ποιότητας πραμάτεια.

Έφτανε στη ζωή μας μια στενή γωνιά

―πιάνουν στη γη μας λίγο τόπο τα πολύτιμα―.

Tώρα με την ίδια πήχη που μετρήσαμε

μέτρησέ μας· δε μεγαλώσαμε το εμπορικό μας·

Kύριε, σταθήκαμε έμποροι κακοί!

 

 Πηγή: Δ. Ι. Αντωνίου, Ποιήματα, Αθήνα: Eρμής 1998, σ. 40.

 

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

 

Α1. Για ποιους λόγους ο καταναλωτισμός συνδέεται με ευχάριστα συναισθήματα, σύμφωνα με τη συντάκτρια του Κειμένου 1; Να συνοψίσετε την απάντησή σας σε μία παράγραφο 70-80 λέξεων.

                                                                                                                      Μονάδες  20

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση τα Κείμενα 1 και 2, τις παρακάτω προτάσεις, γράφοντας στο τετράδιό σας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό ή Λάθος. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές στα κείμενα:

α) Οι ρίζες του υλικού ευδαιμονισμού μπορούν να αναζητηθούν στη Βιομηχανική Επανάσταση. (Κείμενο 1)

β) Ο αντίκτυπος των αισθήσεων στις αγοραστικές μας συνήθειες δεν πρέπει να παραγνωριστεί.  (Κείμενο 1)

γ) Οι μηχανισμοί της αγοράς έχουν δημιουργήσει στους καταναλωτές  την ψευδαίσθηση ότι ελέγχουν τις προσφερόμενες προς αγορά επιλογές. (Κείμενο 2)

δ) Οι πειρασμοί των καταναλωτών παραμένουν σταθεροί σε βάθος χρόνου. (Κείμενο 2)

ε) Στη σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία δεν υπάρχει κοινωνική κινητικότητα. (Κείμενο 2)

                                                                                                                     Μονάδες 10

Β2 α) Tι εννοεί ο Zygmunt Bauman στην 3η παράγραφο του Κειμένου 2 με τη φράση:  «Η άφιξη έχει αυτή τη μουχλιασμένη μυρωδιά στο τέλος του δρόμου, αυτή την πικρή γεύση της μονοτονίας και της στασιμότητας που σηματοδοτεί το τέλος για οτιδήποτε για το οποίο ο ιδανικός καταναλωτής ζει και θεωρεί νόημα της ζωής.»; Να αποδώσετε το νόημα του αποσπάσματος. (80-90 λέξεις)

                                                                                                                      Μονάδες 8

β)  Ποια νομίζετε ότι είναι η πρόθεση της συντάκτριας στην 2η παράγραφο του Κειμένου 1; (Μονάδες 3) Να καταγράψετε έναν τρόπο ανάπτυξης της ίδιας παραγράφου. (Μονάδες 2) Πώς εξυπηρετεί την πρόθεση της συντάκτριας; (Μονάδες 2)

                                                                                                                       Μονάδες 7

Β3 α) Ποιος ο ρόλος των εισαγωγικών στην 1η παράγραφο του Κειμένου 2; (Μονάδες 3) Πιστεύετε ότι ο συντάκτης εμφανίζεται βέβαιος για τις απόψεις του στη 2η παράγραφο του Κειμένου 2; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας παραθέτοντας δύο γλωσσικές επιλογές που αξιοποιεί. (Μονάδες 4)

                                                                                                                      Μονάδες 7

β) Σε ποιο σημείο της 7ης παραγράφου η συντάκτρια του Κειμένου 1 παρεκκλίνει από την ανάλυση και καταφεύγει στον σχολιασμό; (Μονάδες 1) Για ποιον λόγο αξιοποιεί το α΄ πληθυντικό πρόσωπο στην ίδια παράγραφο; (Μονάδες 2)

                                                                                                                       Μονάδες 3

Γ. Ποιο νομίζετε ότι είναι το κεντρικό θέμα του ποιήματος «Κακοί έμποροι», σύμφωνα με την κρίση σας; Να παραθέσετε συγκεκριμένους κειμενικούς δείκτες που τεκμηριώνουν την απάντησή σας. Θεωρείτε επίκαιρο το περιεχόμενο του ποιήματος; (150-200 λέξεις)

                                                                                                                     Μονάδες 15

Δ. Συντάσσοντας μια ανάρτηση που θα δημοσιευτεί στο ιστολόγιο της σχολικής σας μονάδας, να θίξετε τις αρνητικές συνέπειες του υλικού ευδαιμονισμού για το άτομο  και την κοινωνία και να επισημάνετε τα βήματα που πρέπει να ακολουθήσουμε για την αναχαίτισή του. (350-400 λέξεις). Να αξιοποιήσετε δημιουργικά τα κείμενα αναφοράς.

                                                                                                       Μονάδες 30                                                                                                

Κριτήριο Αξιολόγησης: Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία Γ' Λυκείου (Διαφήμιση)

 

Κριτήριο Αξιολόγησης

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία Γ΄ Λυκείου

Θεματική Ενότητα: Διαφήμιση

Σκίτσο του Φωκίωνα Δημητριάδη (1933)

Κείμενο 1 (Μη Λογοτεχνικό): Γιώργος Χ. Ζώτος-Η Χρησιμοποίηση των Στερεοτυπών στην Ανάπτυξη του Μηνύματος (απόσπασμα)

Ο Γιώργος Χ. Ζώτος είναι Ομότιμος Καθηγητής του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του ΑΠΘ και του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου.

1. Τα στερεότυπα περιγράφουν ρόλους που αποδίδονται σε άτομα ή σε ομάδες και είναι συνήθως αποδεκτά από την πλειονότητα ενός κοινω­νικού συνόλου. Έχουν ισχύ για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, που άλ­λοτε διαρκεί περισσότερο και άλλοτε λιγότερο. Ο πυρήνας του περιεχομένου ενός στερεότυπου, ενδεχομένως, μπορεί να στηρίζεται σε υπαρκτά δεδομένα. Η ομογενοποίηση όμως ατόμων και ομάδων, σχετικά με τον ρόλο τους και την ένταξη τους σε συγκεκριμένο στερεότυπο, αδυνατεί να συλλάβει τις διαφορές που υπάρχουν και τις διαφοροποιήσεις που πραγ­ματοποιούνται στη διάρκεια του χρόνου. Επίσης αδυνατεί να συλλάβει τις ιδιαιτερότητες και τα χαρακτηριστικά του κάθε ατόμου ξεχωριστά, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται ευρέως διαδεδομένες ή ακόμη και δημο­φιλείς παρανοήσεις. Π.χ. «Ο τεμπέλης και προχειρολόγος Νεο-Έλληνας».

 

2. Στις σύγχρονες κοινωνίες η διαφήμιση συχνά αναπαράγει τα στερεό­τυπα και τις επικρατούσες απόψεις και καθρεφτίζει την υπάρχουσα πραγματικότητα. Η ανάπλαση όμως της πραγματικότητας γίνεται μ' ένα επιλεκτικό και ιδιότυπο τρόπο. Δηλαδή στηρίζεται στις «χρονικές υστερή­σεις» (Time Lags) και αδράνειες που υπάρχουν σε κάθε κοινωνικό σύνο­λο, αλλά και στις επιλογές των διαφημιζομένων που αφορούν τα προϊό­ντα τους. Π.χ. είδη οικιακού καθαρισμού ή απορρυπαντικά εμφανίζουν τις περισσότερες φορές τη γυναίκα ως νοικοκυρά και ασχολούμενη απο­κλειστικά με την καθαριότητα του σπιτιού. Έρευνες που πραγματοποιή­θηκαν στην έντυπη διαφήμιση στις Η.Π.Α., στην Ελλάδα, στη Δανία, Αγ­γλία, Ιταλία και Νέα Ζηλανδία, σε ένα χρονικό ορίζοντα περίπου είκοσι χρόνων, αποδεικνύουν ότι δεν παρουσιάζουν την ακριβή εικόνα της γυναί­κας, η οποία έχει σημαντική συμμετοχή στην οικονομία και στην κοινωνία. Η γυναίκα παρουσιάζεται με ένα τρόπο μειωτικό σε σχέση με τις ικανότη­τες και τις δυνατότητες της. Αν και τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια πρόοδος ως προς την αποτύπωση ρόλων, που αντιστοιχίζονται στην κοινω­νική πραγματικότητα, ωστόσο σε μεγάλο βαθμό διατηρούνται στις διαφη­μίσεις τα παραδοσιακά και μειωτικά στερεότυπα για τη γυναίκα.

 

3. Ειδικότερα για την Ελλάδα παρατηρείται μια σημαντική μείωση της συχνότητας εμφάνισης ορισμένων στερεοτύπων για τις χρονικές περιόδους 1982/83, 1987/88 και 1996 όπως: τα στερεότυπα  «γυναίκα νοικοκυρά» και «γυναίκα εξαρτημένη από τον άντρα» εμφανίζονται με ποσοστά συχνότητας 12,9%, 6,9% και 8,8% για το πρώτο στερεότυπο και για το δεύτερο με ποσοστά συχνότητας 10,2%, 7,0% και 0,30% αντίστοιχα. Αντίθετα, παραμένει σε σταθερά υψηλά επίπεδα το στερεότυπο που παρουσιάζει τη γυναίκα «ως σεξουαλικό αντικείμενο» με ποσοστά γύρω στο 13%, ενώ το στερεότυπο «γυναίκα που ασχολείται αποκλειστικά με τη φυσική ελκυστικότητα και ομορφιά» από ποσοστό 33,6% το 1982/83, εκτοξεύεται σε ποσοστό 48% το 1996. Επισημαίνεται ότι περίπου μία στις δύο σύγχρονες διαφημίσεις εμφανίζει τη γυναίκα να ασχολείται αποκλειστικά με την εμφάνιση της. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα μονοδιάστατη παρουσίαση των δραστηριοτήτων του γυναικείου φύλου. Ταυτοχρόνως, η εικόνα «της γυναίκας που είναι προσανατολισμένη στην καριέρα της» εμφανίζεται με μικρή συχνότητα, η οποία κυμαίνεται από 5,2% το 1987/88, σε 3,1% το 1996 και οι διαφημίσεις που παρουσιάζουν «τη γυναίκα σε μη παραδοσιακές δραστηριότητες», εμφανίζονται με συχνότητα παρουσίασης από 13,7% το 1982/83, σε 12,1% το 1987/88 και 7,2% το 1996.

 

4. Απ' όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, ίσως μπορεί να διατυπωθεί το ερώτημα: Μήπως αυτά τα στερεότυπα είναι «δημοφιλή» και «πωλούν» (π.χ. σεξ); Δεν θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι στην κυριολεξία το «σεξ» από μόνο του ως στερεότυπο είναι αποτελεσματικό. Έρευνα της εταιρείας Starch διαπιστώνει ότι η συνάφεια των επί μέρους στοιχείων, τα συμφραζόμενα και οι συμβολισμοί που αναπτύσσονται, έχουν θετική επίπτωση στην προσέλκυση της προσοχής και του ενδιαφέροντος, καθώς και στην ανάκληση στη μνήμη τμημάτων του μηνύματος. Μία άλλη εμπειρική μελέτη καταλήγει ότι ο «ερωτισμός» και το «σεξ», ως διαφημιστικά θέματα, θεωρούνται λιγότερο ως ζήτημα «γυμνού» και προσανατολίζονται περισσότερο στις έμμεσες και υπονοούμενες αναφορές.

5. Η αξιοποίηση στερεότυπων στην ανάπτυξη του μηνύματος παρουσιάζει ενδιαφέρον για τους εμπλεκόμενους και σχετίζεται με την αποτελεσματικότητα της διαφήμισης. Υποτιμητικές εικόνες της γυναίκας στη διαφήμιση, ενδεχομένως να έχουν για τον διαφημιζόμενο σοβαρές οικονομικές απώλειες, αλλά και για την κοινωνία σημαντικές επιπτώσεις, αν γίνει αποδεκτό ότι επηρεάζουν το καταναλωτικό κοινό και ότι αναπαράγουν και δημιουργούν στερεότυπα. Οι γυναίκες αποτελούν ένα καθοριστικό τμήμα του οικονομικά ενεργού πληθυσμού και κατέχουν σημαντικό μερίδιο από το συνολικό διαθέσιμο εισόδημα. Αν ενοχληθούν ή προσβληθούν από τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι δραστηριότητες τους στην κοινωνία, μπορεί να αγνοήσουν ή και να αρνηθούν να αγοράσουν εκείνα τα προϊόντα, που στη διαφήμιση τους αξιοποιούν παρωχημένα ή και υποτιμητικά στερεότυπα. Θα πρέπει όμως να αναφερθεί ότι η χρησιμοποίηση συγκεκριμένων στερεοτύπων είναι συνάρτηση του είδους του προϊόντος που διαφημίζεται, αλλά και του μέσου μαζικής επικοινωνίας στο οποίο αυτά θα εκτεθούν.

Πηγή: Γ. Χ. Ζώτος, Διαφήμιση. Σχεδιασμός και Λειτουργία στα πλαίσια της επιχείρησης και του Διαφημιστικού Γραφείου. Θεσσαλονίκη: University Studio Press 2000.

                                                               

Κείμενο 2 (Μη Λογοτεχνικό): Δημήτρης Τσινικόπουλος- Η παραπλανητική δύναμη της διαφήμισης (απόσπασμα)

Ο Δημήτρης Τσινικόπουλος είναι λογοτέχνης και δοκιμιογράφος.

1. […] Ο βομβαρδισμός της διάνοιας του σύγχρονου ανθρώπου με διαφημίσεις είναι κάτι το εκπληκτικό. Όπου και να βρεθεί κανείς, όπου και να σταθεί, σε οποιαδήποτε ώρα της ημέρας, δέχεται οπτικοακουστικά, καταιγισμόν διαφημίσεων κατά κόρον και μέχρι αηδίας. Σε σούπερ μάρκετ, σε σιδηροδρόμους, στους δρόμους με γιγαντιαία πανό, σε τοίχους, στο εσωτερικό χώρο των λεωφορείων, μέσω του ταχυδρομείου, μέσω ειδικών ντίλερ, μέσω μουσικής, μέσω οποιουδήποτε μέσου, γίνεται μια φοβερή πλύση εγκεφάλου του καταναλωτή για διάφορα προϊόντα. Κυρίως για ποτά, αυτοκίνητα, μοδάτα ρούχα, κοσμήματα, ρολόγια κ.ο.κ […]Σύμφωνα με στατιστικές και έρευνες, στη δεκαετία του 80, οι Αμερικανοί πλήττονταν με 1.600 περίπου διαφημίσεις την ημέρα. Σήμερα, ο μέσος Αμερικανός, δέχεται 3.000 διαφημιστικά μηνύματα κάθε ημέρα, ενώ υπολογίστηκε ότι τα παιδιά στην Αμερική, την πρωθιέρεια της διαφήμισης,  μέχρι να τελειώσουν το λύκειο, θα έχουν εκτεθεί σε 36.000 τηλεοπτικές διαφημίσεις! Σε παγκόσμιο επίπεδο υπολογίστηκε ότι κατά την δεκαετία του 1990, κατ’ έτος και κατά μέσον όρον, τα χρήματα που δαπανήθηκαν για διαφημίσεις, κυμαίνονταν γύρω στα 400 δισ. δολάρια.

2. Γιατί ξοδεύονται τα ιλιγγιώδη αυτά ποσά; Το μυστικό είναι κοινό: για την εκπληκτική δύναμη της διαφήμισης που αποβλέπει στην αγορά και την κατανάλωση προϊόντων. Γιατί θα πρέπει να γίνει κατανοητό απ’ όλους, ότι η διαφήμιση, δεν πουλάει μόνο προϊόντα. Η διαφήμιση, κυρίως μέσω της εικόνας της τηλεόρασης και του INTERNET, πουλάει, ιδέες, αξίες, αντιλήψεις. Οι διαφημιστές και οι διαφημίσεις διαμορφώνουν τη νοοτροπία μας και τον αξιακό μας κόσμο. Διαμορφώνουν συμπεριφορές, πρότυπα ζωής, τρόπο ζωής. Ο γνωστός κοινωνιολόγος Έριχ Φρομμ, είναι σαφής: «Οι σύγχρονοι ψυχολόγοι, αντί να βοηθήσουν τους ανθρώπους, βοήθησαν τη βιομηχανία και τους πολιτικούς να περάσουν μέσα απ’ τα Μ.Μ.Ε. δόλιες διαφημίσεις ώστε να απορροφήσουν τα χρήματά μας και την ψήφο μας».

3. Στοχεύοντας στη διαφήμιση οι γκουρού της βιομηχανίας και των επιχειρήσεων ως πομποί μεγάλου βεληνεκούς, κατορθώνουν να υποδουλώνουν τη διάνοια του σύγχρονου καταναλωτή. […]Οι μάνατζερ της διαφήμισης ξοδεύουν αμέτρητες ώρες και άφθονο χρήμα στο να επινοούν νέες διαφημίσεις ελκυστικές. Η δημιουργία μιας ελκυστικής διαφήμισης δεν είναι κάτι το απλό ούτε το εύκολο. Ξοδεύεται αρκετή ουσία εγκεφάλου για να επιτευχθεί ένα διαφημιστικό σποτ που θα διακρίνεται για την πρωτοτυπία, τη συντομία του, την απλότητα και την πειστικότητά του. Η διαφήμιση περιέχει ένα μήνυμα που απευθύνεται σε ένα μεγάλο κοινό. Άρα, πρέπει να διαμορφωθεί έτσι ώστε να αιχμαλωτίζει το βλέμμα και τη διάνοια των περισσότερων ενδιαφερόμενων, με πρωταρχικό στόχο την εμπλοκή του υποψήφιου αγοραστή. Και απώτερο, την αγορά, την κατανάλωση του προϊόντος.

4. Οι διαφημιστές πριν κάνουν μια διαφήμιση, διεξάγουν ευρύτατη έρευνα για να διαπιστωθεί τι είναι εκείνο που θα ελκύει το αγοραστικό κοινό και ποια συγκεκριμένη ομάδα θα είναι πιθανότερο να αγοράσει το διαφημιζόμενο. Κατέχουν καλά τους κανόνες της ψυχολογίας του αγοραστή. Εφόσον γνωρίζουν ότι τα προϊόντα λίγο-πολύ μοιάζουν μεταξύ τους και υπάρχει οξύτατος ανταγωνισμός μεταξύ των πωλητριών εταιρειών, φροντίζουν ώστε η διαφήμισή τους να είναι πιο φανταχτερή, με κατάλληλα οπτικά εφέ που ενεργοποιούν είτε την αδρεναλίνη του αποδέκτη, είτε προκαλούν την περιέργειά του, ή το γέλιο του, με έντονο το στοιχείο της υπερβολής. Οι διαφημίσεις διαθέτουν έντονα οπτικά μηνύματα και ισχυρούς υπαινιγμούς. Συνοδεύονται συνήθως, με κατάλληλη μουσική που τις κάνει πιο ελκυστικές, διεγείροντας ανάλογα συναισθήματα και υποβάλλουν τον καταναλωτή. Τον μεταφέρουν αλλού σα να ζει σ’ άλλο κόσμο, ονειρεμένο. Στόχος τους είναι να αιχμαλωτίσουν έστω επ’ ολίγον την προσοχή του υποψήφιου αγοραστή και στη συνέχεια να υποβάλλουν σ’ αυτόν την ανάγκη ότι πρέπει ν’ αγοράσει αυτό το συγκεκριμένο διαφημιζόμενο είδος.

5. Γιατί όμως πρέπει ν’ αγοράσει ο καταναλωτής, κάτι που ίσως δεν το χρειάζεται άμεσα; Ο διαφημιστής το έχει προβλέψει κι αυτό. Οι διαφημίσεις αποβλέπουν στην αγορά προϊόντων που μέσω αυτών μπορεί να επιτευχθεί η κοινωνική διάκριση. Αγόρασε αυτό το συγκεκριμένο ρολόι, γιατί το φοράει ο τάδε επιτυχημένος ηθοποιός. Αγόρασε το τάδε αυτοκίνητο, γιατί τέτοια αυτοκίνητα διαθέτουν μόνο οι «ματσωμένοι». Αγόρασε αυτό το συγκεκριμένο τζιν, γιατί τονίζει τη θηλυκότητά σου, όπως τονίζει, τη θηλυκότητα αυτού του φωτομοντέλου. Προμηθεύσου αυτή τη μάρκα κρέμας γιατί θα μοιάζεις νεώτερη κατά δέκα χρόνια όπως η επώνυμη στάρλετ. Αγόρασε αυτό κι εκείνο το προϊόν, γιατί έτσι θα αισθάνεσαι πλούσιος και ισχυρός, άσχετα αν χρησιμοποιείς την πιστωτική σου κάρτα και αγωνιάς μετά, πως θα ξοφλήσεις τις μηνιαίες δόσεις… Πάνω απ’ όλα οι διαφημίσεις θέλουν να αιχμαλωτίσουν όχι το λογικό, το θέλουν βεβαίως κι αυτό, αλλά κυρίως το θυμικό του καταναλωτή. Αν θέλεις να ’σαι πετυχημένος και κοινωνικά καταξιωμένος πρέπει να αγοράσεις αυτά τα επώνυμα προϊόντα. Μόνον έτσι θα σε υπολογίζουν οι άλλοι· γιατί τέτοια αγοράζουν οι επιτυχημένοι…

Πηγή: Δημήτρης Τσινικόπουλος, «Η παραπλανητική δύναμη της διαφήμισης», Πάροδος, τ. 19 (Απρίλιος 2008).

Κείμενο 3: Μίλτος Σαχτούρης-Τα δώρα

 

Κείμενο 3 (Λογοτεχνικό): Μίλτος Σαχτούρης-Τα δώρα

Ο Μίλτος Σαχτούρης  (1919-2005) ήταν ποιητής της Πρώτης Μεταπολεμικής Γενιάς που κατατάσσεται στην τάση των νεοϋπερρεαλιστών. Οι στίχοι του βρίθουν συμβολισμών και αλληγοριών, διαπνέονται από την αναζήτηση ιδανικών και φωτίζουν την προβληματική σχέση του ποιητή με τον περίγυρό του.  Η γλώσσα του είναι ελλειπτική και λιτή. Η έντονη εικονοποιία του σαχτούρειου σύμπαντος θυμίζει πίνακες ζωγραφικής. Έχει χαρακτηριστεί ποιητής του παραλόγου.

                   
Σήμερα φόρεσα ένα
ζεστό κόκκινο αίμα
σήμερα οι άνθρωποι μ’ αγαπούν
μια γυναίκα μου χαμογέλασε
ένα κορίτσι μου χάρισε ένα κοχύλι
ένα παιδί μου χάρισε ένα σφυρί

Σήμερα γονατίζω στο πεζοδρόμιο
καρφώνω πάνω στις πλάκες
τα γυμνά άσπρα ποδάρια των περαστικών
είναι όλοι τους δακρυσμένοι
όμως κανείς δεν τρομάζει
όλοι μείναν στις θέσεις που πρόφτασα
είναι όλοι τους δακρυσμένοι
όμως κοιτάζουν τις ουράνιες ρεκλάμες
και μια ζητιάνα που πουλάει τσουρέκια
στον ουρανό

Δύο άνθρωποι ψιθυρίζουν
τι κάνει την καρδιά μας καρφώνει;
ναι την καρδιά μας καρφώνει
ώστε λοιπόν είναι ποιητής.

Πηγή: Παραλογαίς, 1948, στη συγκεντρωτική έκδοση: Μίλτος Σαχτούρης, Ποιήματα 1945-1998,  Αθήνα: Κέδρος 2014.

 

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

Α. Σε ποια μέσα καταφεύγουν οι διαφημιστές προκειμένου να υποβάλλουν την ανάγκη κατανάλωσης ενός διαφημιζόμενου προϊόντος στο τηλεοπτικό κοινό, σύμφωνα με τον συντάκτη του Κειμένου 2; Να συνοψίσετε την απάντησή σας σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων.

                                                                                                                      Μονάδες 20

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση τα Κείμενα 1 και 2, τις παρακάτω προτάσεις, γράφοντας στο τετράδιό σας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό ή Λάθος. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές στα κείμενα:

α) Η παγίωση των στερεοτύπων οδηγεί σε γενικεύσεις. (Κείμενο 1)

β) Το στερεότυπο της φιλάρεσκης γυναίκας έχει ατονήσει στα ελληνικά διαφημιστικά μηνύματα. (Κείμενο 1)

γ) Ο ερωτισμός πάντοτε βρίσκει θέση στο προσκήνιο του διαφημιστικού μηνύματος. (Κείμενο 1)

δ) Η επίδραση των διαφημίσεων δεν περιορίζεται στις αγοραστικές μας συνήθειες. (Κείμενο 2)

ε) Οι διαφημιστές επενδύουν στον φόβο της απόρριψης. (Κείμενο 2)

                                                                                                                     Μονάδες 10

Β2. α) Στην παράγραφο 5 [«Η αξιοποίηση στερεοτύπων… αυτά θα εκτεθούν»] του Κειμένου 1 ο καθηγητής Ζώτος πιθανολογεί για τις μελλοντικές επιπτώσεις των στερεοτύπων. i) Να σημειώσετε τρεις γλωσσικές επιλογές μέσω των οποίων αναδεικνύεται ο πιθανολογικός χαρακτήρας του συντάκτη. (Μονάδες 3) ii) Πώς δικαιολογείτε την συγκεκριμένη επιλογή του συντάκτη;  (Μονάδες 2)

                                                                                                                      Μονάδες 5

β) Ο  Δημήτρης Τσινικόπουλος στην παράγραφο 1 του Κειμένου 2 αποβλέπει στην πληροφόρηση του δέκτη. i) Να καταγράψετε δύο διαφορετικά μέσα που αξιοποιεί για να πετύχει τον σκοπό του. (Μονάδες 2) ii) Θεωρείτε πως επιτυγχάνει τον σκοπό του; (Μονάδες 3)

                                                                                                                      Μονάδες 5

Β3. α) Στις σύγχρονες κοινωνίες η διαφήμιση συχνά αναπαράγει τα στερεότυπα και τις επικρατούσες απόψεις και καθρεφτίζει την υπάρχουσα πραγματικότητα.

i) Ποιο είδος σύνταξης και γιατί επιλέγει ο καθηγητής Ζώτος στο υπογραμμισμένο απόσπασμα του Κειμένου 1; (Μονάδες 4) ii) Να τραπεί στο αντίθετο είδος. (Μονάδες 2) iii) Ποιες αλλαγές παρατηρούνται ως προς το ύφος του συντάκτη; (Μονάδες 2)

                                                                                                                    Μονάδες 8

β) Οι σύγχρονοι ψυχολόγοι, αντί να βοηθήσουν τους ανθρώπους, βοήθησαν τη βιομηχανία και τους πολιτικούς να περάσουν μέσα απ’ τα Μ.Μ.Ε. δόλιες διαφημίσεις ώστε να απορροφήσουν τα χρήματά μας και την ψήφο μας.

i) Τι προσδίδει στο μήνυμα του Δημήτρη Τσινικόπουλου η αξιοποίηση της ανωτέρω ρήσης του Έριχ Φρομ [παράγραφος 2 του Κειμένου 2); (Μονάδες 3) ii) Αφού διαβάσετε την παράγραφο 3 του Κειμένου 2, να καταγράψετε ένα δείγμα ποιητικής γλώσσας κι ένα χωρίο, το οποίο προσιδιάζει στον προφορικό λόγο. (Μονάδες 2) iii) Ποιος ο ρόλος της ερώτησης στην παράγραφο 5 του Κειμένου 2; (Μονάδες 2)

                                                                                                                      Μονάδες 7

Γ1. Ποια είναι η σχέση του ποιητικού υποκειμένου με τον κοινωνικό του περίγυρο στο ποίημα «Τα δώρα» σύμφωνα με την κρίση σας; Να παραθέσετε τρεις κειμενικούς δείκτες που τεκμηριώνουν την απάντησή σας. Γιατί οι περαστικοί «κοιτάζουν τις ουράνιες ρεκλάμες / και μια ζητιάνα που πουλάει τσουρέκια / στον ουρανό»; (150-200 λέξεις)

                                                                                                                     Μονάδες 15

Δ1. Σε μία νεανική ιστοσελίδα διαβάζεις τα Κείμενα 1 και 2 και καλείσαι να απαντήσεις με ένα άρθρο (350-400 λέξεις) που θα δημοσιευτεί στην ίδια ιστοσελίδα στα ακόλουθα ερωτήματα:

α) Ποια είναι η θέση της γυναίκας στα σύγχρονα διαφημιστικά μηνύματα;

β) Πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν δραστικά τα πάσης φύσεως στερεότυπα που ενοφθαλμίζονται στα διαφημιστικά μηνύματα;

                                                                                                                     Μονάδες 30