Κριτήριο αξιολόγησης (Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία Γ' Λυκείου) - Διάλογος

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ:

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Κείμενο 1 (Μη Λογοτεχνικό): Ιάσων Ευαγγέλου, «Η δυσχέρεια πολιτισμένου διαλόγου»

 

Το κείμενο συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή δοκιμίων Η χαρά της γνώσης, (Αθήνα: Εκδόσεις Μ. Βερέττας 2006) του λογοτέχνη Ιάσωνα Ευαγγέλου (1926-2022). Στο συγκεκριμένο απόσπασμα θίγεται η θέση  του διαλόγου στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία.

 

1.Στην Ελλάδα «θεοποιήθηκε» ο Λόγος ως υπέρτατη αξία φιλοσοφική και ο διάλογος ως αξία ιδιαίτερα κοινωνική. Όπως είναι γνωστό, διάλογος είναι η ανταλλαγή σκέψεων και διερεύνηση αντιλήψεων για την εξεύρεση ενός σωστού συμπεράσματος πάνω σ’ ένα θέμα που προβληματίζει τους συζητητές. Είναι η τελειότερη μορφή επικοινωνίας για την ανταλλαγή απόψεων και πληροφοριών, την επίλυση η προσωπικών διαφορών ή συναισθηματικών εξομολογήσεων (ψυχική προσέγγιση). Μετατρέπει την μοναξιά και την αποστασιοποίηση σε συνύπαρξη και φιλία. Κυρίως, όμως, ο διάλογος είναι σημαντικός όταν αφορά ένα ζωτικό θέμα, πολιτικό, κοινωνικό, ηθικό, θρησκευτικό κ.λπ. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις η θεωρητική και πρακτική του αξία είναι μεγάλη, γιατί οι λύσεις στις οποίες θα οδηγήσει δεν αφορούν μόνον τους συνδιαλεγόμενους αλλά και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

2. Οι προϋποθέσεις ενός γνήσιού και γόνιμου διαλόγου είναι: να είναι ελεύθερος και αντικειμενικός, ανεπηρέαστος και ειλικρινής, αδογμάτιστος και αφανάτιστος, σφαιρικός και πειστικός, ισότιμος προς όλους τους συζητητές (ο ένας να σέβεται την άποψη του άλλου). Να είναι απαλλαγμένος από προκατάληψη, μισαλλοδοξία και ισχυρογνωμοσύνη. Να μη κυριαρχείται από το ένστικτο της επιθετικότητας που στοχεύει στην συντριβή του αντιπάλου και στον θρίαμβο του νικητή. Και προπαντώς να υπάρχει στο βάθος των συζητητών η συνείδηση ότι κανείς δεν μπορεί να έχει εκατό τοις εκατό δίκαιο και κανείς απόλυτο άδικο. Η λύση των περισσότερων προβλημάτων βρίσκεται στο «περίπου», στην εξισορροπημένη συνδιαλλαγή και εναρμόνιση των αντιθέσεων. Δεν υπάρχει στην πράξη απόλυτο καλό και απόλυτο κακό για όλους ανεξαιρέτως. Ο Αριστοτέλης έθεσε σωστά το ζήτημα: ««Επειδή η Πόλη αποτελείται από διαφορετικούς ανθρώπους… είναι ανάγκη η αρετή όλων των πολιτών να μην είναι μία και μόνη» (Πολιτικά 1277α, 6). Στον νεοελληνικό χώρο η δυσκολία ενός τέτοιου διαλόγου είναι παροιμιώδης. Ενώ από έναν συλλογικό διάλογο νικητής πρέπει να βγει η αλήθεια, ο κάθε συνομιλητής μάχεται ν’ αποδείξει ότι αυτός κατέχει την μοναδική αλήθεια και είναι ο νικητής. Έτσι, οι διαφωνίες υπερισχύουν από την σύγκλιση των απόψεων, και οι συνομιλητές τελικά αφού «μονολογήσουν» μεταξύ τους, αποχωρούν χωρίς να υποχωρήσουν βήμα από τις προσωπικές θέσεις τους. Την υποχώρηση από τις πρωταρχικές απόψεις τούς και γνώμες την θεωρούν προσβολή της προσωπικότητάς τους και καταρράκωση της αξιοπρέπειάς τους. Έτσι, μένουν άκαμπτοι και ανυποχώρητοι με την πεποίθηση πως η αντίστασή τους τονίζει την προσωπικότητά τους, και ενώ θα έπρεπε να συνυπάρχουν διαφωνούντες, προτιμούν την αποστασιοποίηση και την αντιπάθεια.

 

3. Οι αιτίες της ανικανότητας του Νεοέλληνα για διάλογο είναι πολλές- επισημαίνουμε μερικές:  Ανώριμη κοινωνική συνείδηση συνεργασίας. Ανικανότητα για γόνιμη ακρόαση και σιωπή. Υπερτροφικός εγωισμός (ατομικοκεντρικότητα) που στοχεύει στην εξασφάλιση υπεροχής και σπουδαιοφάνειας ανάμεσα στους διαλεγόμενους. Ο Έλληνας δεν συζητάει, αποφαίνεται! Δεν αγαπάει την ισηγορία, την πολυφωνία, την συνύπαρξη των αντιθέτων. Απαιτεί την ομοφωνία! Εχθρεύεται τον αντίλογο.Υποβαθμισμένη εμπιστοσύνη στην αξία του διαλόγου και της ανταλλαγής ιδεών. ‘Έτσι ο διάλογος καταντάει συρραφή ρητορικών μονολόγων (συχνά άσχετων προς το θέμα). Δηλαδή διάλογος μεταξύ κωφών.Ατιθάσευτο ένστικτο ανταγωνιστικότητας, εριστικότητας ναι επιθετικότητας. Υποβαθμισμένη πνευματικότητα (που θα υπαγόρευε την ανεκτικότητα, τη μετριοπάθεια και τη διαλλακτικότητα του πολιτισμένου ανθρώπου).Έλλειψη ικανής παιδείας (που διαμορφώνει τον πλούτο της σκέψης, τη μεθόδευση του λόγου, την όξυνση της κρίσης, τον σεβασμό του συνομιλητή, την ανύψωση του ήθους, τη δίψα της αλήθειας και μόνο).Ο διάλογος με χαρακτήρα συστηματικού αμφισβητία, (επί παντός επιστητού) και απορριπτικού των πάντων. Δογματικότητα (που δυσχεραίνει τον διάλογο) ιδίως όταν εκφράζονται πολιτικές απόψεις (κομματική ιδεολογία) ή θρησκευτικές απόψεις (Θεολογική πίστη). Σοφιστική ικανότητα. Την χρησιμοποιεί άλλοτε για να επιδείξει «πνεύμα», άλλοτε για ν’ αποπροσανατολίσει τον συνομιλητή κι άλλοτε για να δικαιολογήσει τις εσφαλμένες απόψεις του.  Έλλειψη σωστής πληροφόρησης. Καχυποψία ότι τα συμπεράσματα του διαλόγου θα είναι βλαπτικά για τα συμφέροντα του διαλεγόμενου, οπότε ο διάλογος έχει χαρακτήρα καιροσκοπικό και παρελκυστικό. Προχειρολογία και φλυαρία ανούσια για δευτερεύοντα και εκτός θέματος πράγματα με ασαφή επιχειρήματα.

4. Ο Έλληνας γενικά είναι κακός συζητητής στο σπίτι του, στις συναναστροφές του, στη δουλειά του, στις δημόσιες συζητήσεις, στο κοινοβούλιο, παντού. Δεν ξέρει να ακούει με προσοχή κάποιον ομιλητή και επιστρατεύει ένα σωρό επιχειρήματα σοφιστικά για να τον ανατρέψει. Ο Κ. Σκόκος έγραψε επιγραμματικά: «Όπου δύο Ρωμιοί, ο ένας αυτοσχεδιάζεται σε ρήτορα και ο άλλος αγωνίζεται να τον διακόψει». Τις περισσότερες φορές καταφεύγει σε χειρονομίες και στην υπερύψωση της φωνής για να υπογραμμίσει τις ιδέες του και να πείσει τούς συζητητές για γνώμες που δεν έχουν κανένα λογικό έρεισμα. Αλλά με χειρονομίες και φωνασκίες ο ανόητος λόγος δεν αναβαθμίζεται, υποβαθμίζεται. Τελικά ένας τέτοιος διάλογος καταλήγει σε διαπληκτισμούς – και όχι μόνο φραστικούς. Ο Εμ. Ροίδης έγραφε: «Μεταξύ δύο Ρωμιών διαφωνούντων δια το αν ο ήλιος προβάλλει εξ ανατολών ή εκ δυσμών, δίκαιον έχει ο οπλοφορών»!

5. Μια ακόμη κακή συνήθεια των Νεοελλήνων είναι η τέλεια έλλειψη διαλόγου ανάμεσα σε νέους και ηλικιωμένους κι αυτό φυσικά αποβαίνει σε βάρος των νέων. Στον διάλογο δεν πρέπει να στέκονται εμπόδιο οι ηλικίες, το χάσμα των γενεών, τα πολιτικά φρονήματα, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις. Στον σωστό διάλογο ένα πράγμα πρωτεύει: η συλλογική αναζήτηση της αλήθειας. Τίποτα άλλο. Ο R. Rοllan το είχε επισημάνει: «Όταν συζητάμε δεν υπάρχει ανώτερος και κατώτερος, ούτε τίτλοι, ούτε ηλικία, ούτε όνομα. Τίποτα δεν λογαριάζεται παρά μονάχα η αλήθεια. Και μπροστά σ’ αυτή είναι όλοι ίσοι». Και o Fr. Bacon παρατήρησε: Γίνεται κανείς σοφώτερος από διάλογο μιας ώρας παρά από σκέψη μιας ημέρας».

 

6. Φαίνεται όμως ότι η πολιτισμένη συνομιλία, ο διάλογος με βάση την αμοιβαία εμπιστοσύνη, δεν είναι γενικά κάτι το εύκολο, όχι μόνο για τους ΄Έλληνες αλλά και για άλλους λαούς, γιατί και η πιο ψυχρή λογική επηρεάζεται από το θερμό συναίσθημα. Χρειάστηκαν τόσα πολλά χρόνια για να γίνει η κραυγή των ανθρώπων ομιλία και φαίνεται πως δεν φτάνει μια ολόκληρη ζωή για να γίνει η ομιλία αυτή συνομιλία.

 

Ιάσων Ευαγγέλου, Η Χαρά της Γνώσης. Αθήνα: Εκδόσεις Μ. Βερέττας 2006.

 

Αναδημοσίευση από: https://www.lecturesbureau.gr

 

Κείμενο 2: Σκίτσο του Κώστα Μητρόπουλου

Ο Κώστας Μητρόπουλος είναι ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους και μακροβιότερους σκιτσογράφους στην Ελλάδα. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1925 και από τη δεκαετία του 1960 άρχισε να δημοσιεύει πολιτικές γελοιογραφίες στις εφημερίδες Νέα και Το Βήμα, συνεχίζοντας μέχρι και σήμερα.

 

Πηγή: Έκφραση-Έκθεση για το Γενικό Λύκειο: Θεματικοί Κύκλοι, Αθήνα: ΙΤΥΕ Διόφαντος, 2014.

 

Κείμενο 3: Γιώργος Σεφέρης, «Επί Σκηνής, ΣΤ΄»,

 

Το ποίημα «Επί Σκηνής», από το οποίο ανθολογείται το απόσπασμα ΣΤ΄, συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή Τρία Κρυφά Ποιήματα (1966) του Γιώργου Σεφέρη (1900-1971), νομπελίστα ποιητή και σημαίνοντος εκπρόσωπου της Λογοτεχνικής Γενιάς του ’30. Τα τρία ποιήματα της συλλογής χαρακτηρίζονται από μεταφυσική διάθεση, υπαρξιακή αγωνία και κρυπτικότητα.

 

Πότε θα ξαναμιλήσεις;

Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας.

Σπέρνουνται γεννιούνται σαν τα βρέφη

ριζώνουν θρέφονται με το αίμα.

Όπως τα πεύκα

κρατούνε τη μορφή του αγέρα

ενώ ο αγέρας έφυγε, δεν είναι εκεί

το ίδιο τα λόγια

φυλάγουν τη μορφή του ανθρώπου

κι ο άνθρωπος έφυγε, δεν είναι εκεί.

Ίσως γυρεύουν να μιλήσουν τ’ άστρα

που πάτησαν την τόση γύμνια σου μια νύχτα

ο Κύκνος ο Τοξότης ο Σκορπιός

όπως εκείνα.

Αλλά που θα είσαι τη στιγμή που θα ’ρθει

εδώ σ’ αυτό το θέατρο το φως;

Αναδημοσίευση από: Ανεμόσκαλα, Συμφραστικοί Πίνακες Λέξεων για Μείζονες Νεοέλληνες Ποιητές της Πύλης Για την Ελληνική Γλώσσα.

 

ΘΕΜΑ Α:

 

Α1.  Ποιες συνθήκες επιτρέπουν τη διεξαγωγή ενός αυθεντικού και παραγωγικού διαλόγου, σύμφωνα με το Κείμενο 1; Να συνοψίσετε την απάντησή σας σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων.

                                                                                                                      Μονάδες 20

ΘΕΜΑ Β:

 

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση το Κείμενο 1, τις παρακάτω προτάσεις, γράφοντας στο τετράδιό σας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό ή Λάθος. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές στα κείμενα:

 

α. Ο συντάκτης πιστεύει στην αντιθετική σχέση απόλυτου καλού και απόλυτου κακού καταλήγοντας στο συμπέρασμα πως  τίποτε δεν υπάρχει μεταξύ αυτών.

β. οι Έλληνες υποστηρίζουν με πάθος την αρχική θέση τους και δύσκολα μεταστρέφονται.

γ. Παρότι μη διαλλακτικοί, οι συντοπίτες μας δεν υποστηρίζουν θέσεις, οι οποίες είναι αδύνατον να υποστηριχθούν λογικά.

δ.  Έκτος Ελλάδος υπάρχουν οι προϋποθέσεις για την ευδοκίμηση μίας πολιτισμένης λεκτικής επικοινωνίας.

ε. Ο Ιάσων Ευαγγέλου επιδοκιμάζει  την τιθάσευση της λογικής από το συναίσθημα.

                                                                                                                    Μονάδες 10

 

Β2. α) Ποιο νομίζετε πως είναι το θέμα το οποίο επιδιώκει να αποδώσει / να θίξει ο συντάκτης του Κειμένου 2; (Μονάδες 4); β) Πιστεύετε πως επιτυγχάνει τον στόχο του και γιατί; (Μονάδες γ) Να δώσετε έναν τίτλο στο σκίτσο, αξιοποιώντας τη συνυποδηλωτική λειτουργία της γλώσσας. (Μονάδες 3)

                                                                                                                      Μονάδες 10

β) Ποιος είναι ο βασικός ισχυρισμός του συντάκτη στην παράγραφο 4 του Κειμένου 1; (Μονάδες 4) Να καταγράψετε δύο διαφορετικά μέσα (π.χ. τρόποι πειθούς, τρόποι ανάπτυξης της παραγράφου, εκφραστικές επιλογές) που χρησιμοποιεί για να τον υποστηρίξει; (Μονάδες 4)

                                                                                                                     Μονάδες 8

 

Β3. α) Να δικαιολογήσετε τη  χρήση των σημείων στίξεως (παρένθεση και θαυμαστικό) του γ΄ προσώπου και του ασύνδετου σχήματος  στο ακόλουθο χωρίο του Κειμένου 1. (Μονάδες 4)                                                                               

«Υπερτροφικός εγωισμός (ατομικοκεντρικότητα) που στοχεύει στην εξασφάλιση υπεροχής και σπουδαιοφάνειας ανάμεσα στους διαλεγόμενους. Ο Έλληνας δεν συζητάει, αποφαίνεται! Δεν αγαπάει την ισηγορία, την πολυφωνία, την συνύπαρξη των αντιθέτων. Απαιτεί την ομοφωνία! Εχθρεύεται τον αντίλογο.»

                                                                                                                      Μονάδες 4

β) Ποιο είδος σύνδεσης προτάσεων αξιοποιείται στην παράγραφο 6 του Κειμένου 1; Να δικαιολογήσετε τη συγκεκριμένη συντακτική επιλογή.

                                                                                                                       Μονάδες 3

ΘΕΜΑ Γ:

Γ1. Ποιο είναι το θέμα του ποιήματος του Γιώργου Σεφέρη, σύμφωνα με την κρίση σας; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας παραθέτοντας τρεις κειμενικούς δείκτες. Να σχολιάσετε το περιεχόμενο των στίχων:  «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας / Σπέρνουνται γεννιούνται σαν τα βρέφη / ριζώνουν θρέφουνται με το αίμα.» (150-200 λέξεις)

                                                                                                                      Μονάδες 15

ΘΕΜΑ Δ:

Δ1. Σε μια εισήγησή σας (350-400 λέξεις), που θα εκφωνηθεί στο αμφιθέατρο της σχολικής μονάδας στην οποία φοιτάτε, καλείτε να απαντήσετε στα ακόλουθα ερωτήματα:

α) Ποια είναι τα οφέλη μιας εποικοδομητικής επικοινωνίας;

β) Με ποιους τρόπους το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα δύναται να συντείνει προς την καλλιέργεια του διαλόγου;

Να αξιοποιήσετε δημιουργικά το Κείμενο 1.

                                                                                                                   Μονάδες 30