«Το σώμα είναι φάρος / και σήμα κινδύνου / Το σώμα πάντοτε χώμα»

Λευτέρης Ξανθόπουλος (Αθήνα, 18 Φεβρουαρίου 1945 – Αθήνα, 19 Ιουνίου 2020)

Ο Λευτέρης Ξανθόπουλος ήταν ένας από τους σημαντικότερους εκπρόσωπος της Ποιητικής Γενιάς του '70, ο οποίος, μέσω της Τέχνης του, ακροβατούσε ανάμεσα στις προσωπικές του ανησυχίες, αναπτύσσοντας συχνά υπαρξιακές προεκτάσεις, και τον σχολιασμό της κοινωνικής πραγματικότητας. Άλλωστε, ανήκει σε μια γενιά που μεγάλωσε βιώνοντας στο ακέραιο τα αδιέξοδα της ετοιμόρροπης μετεμφυλιακής δημοκρατίας και ωρίμασε στα χρόνια της δικτατορίας. Ο ποιητικός του λόγος είναι άμεσος, προφορικός, αλλά ιδιαίτερα στοχαστικός, υποβάλλοντας στον αναγνώστη την αίσθηση του πόνου και της νοσταλγίας. 

Εκφραστικά μέσα, όπως εικόνες και μεταφορές, χρησιμοποιούνται με φειδώ, εξωτερικεύοντας με έντεχνο τρόπο την έννοια της φθοράς:  «Το σώμα είναι φάρος / και σήμα κινδύνου / Το σώμα πάντοτε χώμα».  («Οχηματαγωγό Μίλτος Σαχτούρης»)

Αφετηρία της έμπνευσής του, γίνονται μικρές καθημερινές σκηνές, όπως οι ενδοοικογενειακές συζητήσεις, τα όνειρα των παιδιών, το πέταγμα των εντόνων. Πολλές οι αναγωγές στο ευρύτερο ζωικό βασίλειο (γατόπαρδος, ψάρια, πουλιά, αλλά και την αναψηλάφηση της ιστορίας (π.χ. Οδυσσέας Ανδρούτσος):

Χρονικό

O πατέρας είπε
αγαπώ τον ξεραμένο καπνό
έγινε καπνεργάτης

η μητέρα γύρεψε παιδιά
ταίρι και σπιτικό
ζευγάρωσαν

ο μεγάλος
έψαχνε από παιδί
τον κούρασαν οι μάχες

ο μικρός
δε ζήτησε τίποτα
έφυγε σε ξένο τόπο

το σπίτι μπογιατίζεται κάθε χρόνο
ο πατέρας βγήκε στη σύνταξη
η μητέρα χτίστηκε στις κάμαρες
ο μικρός γίνηκε σιδερόδρομος μακρύς
κι ο μεγάλος σκέφτηκε να πει
αγαπώ τον ξεραμένο καπνό

άργησε προκόψανε οι μηχανές

Αντίψυχα, 1982.

 

Συχνά, οι στίχοι του αισθητοποιούν την αίσθηση της ήττας και της παραίτησης. Μολαταύτα, ξεφεύγουν από τη μοιρολατρία, έχοντας ως αντίβαρο την αναγκαιότητα μιας διαρκούς αναζήτησης, μιας πνευματικής επαγρύπνησης. Έτσι, ο Ξανθόπουλος  επινοεί το προσωπείο του κυνηγού, για να ελιχθεί προς το ποίημα:

Ο κυνηγός (απόσπασμα)

Ήρθε απέξω έδεσε τις πέρδικες απ’ τα
ποδάρια και τις ακούμπησε στο κατώφλι
κατάχαμα με τα φτερά ανοιχτά να
σπαρταράνε. Έπειτα γύρισε το κλειδί
στην κλειδαριά και μπήκε όπως ήταν
με τις λάσπες με τα νερά.


Γύρισε όλο το σπίτι και δεν βρήκε
κανέναν στην κουζίνα παρατημένα
τα εργαλεία μαχαίρια κουτάλες
οι φωτιές.

Οι εχθροί και οι φίλοι μου, 2014

Στο πλαίσιο της απρόσκοπτης αυτής αναζήτησης,  η ποίηση ανάγεται σε ιερό και δυσπρόσιτο σύμβολο, για την κατάκτηση του οποίου απαιτείται ιδιαίτερη αφοσίωση και πρωτίστως υπέρβαση του «εγώ». 

Κούρσα θανάτου

Πόσες φορές να κλίνω το γόνυ να κλίνω την
κεφαλή για να έρθεις κοντά μου ποίημα;

Πόσες φορές σαν το δαρμένο σκυλί στα πόδια
σου να σε ακούσω
για να ακούσω τη φωνή σου ποίημα;

Πόσες φορές μέσα στου κόσμου τη συνάφεια
για να περάσεις να σταθείς να μείνεις για λίγο
δίπλα μου ποίημα;

Πόσες φορές ικέτης με τάμα εμένα τον ελάχιστο
για να σηκώσεις τα μάτια σου πάνω μου ποίημα;

Πόσες φορές πεινασμένος διψασμένος γυμνός
για να ανοίξεις τα στήθη σου μπροστά μου κι εγώ
με ρύγχος μικρού παιδιού που θηλάζει ακόμα
να πιω να πιω να πιω να ξεδιψάσω ποίημα;

Άνθρωπος μηδενικών αποχρώσεων, 2018  

Συχνή είναι και η αναμόχλευση θεμάτων, όπως ο μνήμη, η απουσία, ο θάνατος. Χαρακτηριστική η διαρκής επίκληση στον απόντα πατέρα, το φάντασμα του οποίου επιστρέφει συχνά, εκτείνοντας την Ποιητική του προς τον χώρο της μεταφυσικής. Ενδεικτικά: 

«Ο πατέρας παντού» [ΙI]

Σηκώνομαι το καλοκαίρι από το κρεβάτι να βρω τον πατέρα

πίνει τον καφέ του στη βεράντα

τρέχω να τον προλάβω

Βάζω καφέ στο μπρίκι ζάχαρη νερό ανακατώνω

Λίγο πριν πάρει βράση τον κόβω όπως μου έχει 

μάθει εκείνος

κόφτονα βρε κόφτονα μη σπάσει το

καϊμάκι φωνάζει από τον κήπο

Ρίχνω τον καφέ στο φλιτζάνι βγαίνω έξω ανάβω

τσιγάρο και περιμένω 

Μονάχα ο σκύλος στα πόδια μου

Αεράκι θροΐζει στα φυλλώματα

Ο πατέρας περνάει

Άνθρωπος μηδενικών αποχρώσεων, 2018  

Η αφήγηση του θανάτου του Μίλτου Σαχτούρη συνιστά ένδειξη τιμής προς έναν ποιητή που τον έχει επηρεάσει βαθύτατα:

«Ο θάνατος του Μίλτου Σαχτούρη (απόσπασμα)

Σχίστηκαν στα δυο ανοίχτηκαν οι ουρανοί για να περάσει 

ο ποιητής και από εκεί ξεπρόβαλε για μια ακόμη φορά για 

μια ακόμη τελευταία φορά ξεπρόβαλε το ποίημα το 

καλύτερο ποίημα που άκουσε ποτέ και είδε ποτέ σε 

ολόκληρη τη βασανισμένη ζωή του ο Μίλτος μόνο που 

τώρα πια δεν μπορούσε δεν προλάβαινε καν στα ογδόντα 

έξι του χρόνια κατάκοιτος να σκύψει στο πλάι στο λευκό 

κομοδίνο να πάρει το κόκκινο μπικ και να το γράψει.

Άνθρωπος μηδενικών αποχρώσεων, 2018  

Ανατέμνοντας την επίδραση του Σαχτούρη, στον οποίον επιστρέφουν συχνά και άλλοι ποιητές της γενιάς του '70 (π.χ. Γκανάς, Μπράβος), αξίζει να καταφύγουμε στο ποίημα «Πορτρέτο ποιητή σε ώριμη ηλικία». Εκεί, κεντρίζουν την προσοχή μας σαχτούρειες αντανακλάσεις: όπως: η διάσταση ανάμεσα σε άσπρο και μαύρο, τα μοτίβα του αυτοτραυματισμού και της θραύσης και η χρήση συμβόλων (σπασμένα δόντια = ορατά σημάδια του χρόνου, καθρέφτης = φαίνεσθαι, επιφάνεια πραγμάτων, κατάτμηση γυαλιού = υπέρβαση μίζερης πραγματικότητας, στροφή προς τον υπερβατικό χώρο της ποίησης, εγκόλπωση ιδιότητας ποιητή)

Πορτρέτο ποιητή σε ώριμη ηλικία

 

Σπασμένα δόντια

με ένα μαχαίρι

τσακίζει τα δόντια του

με την ανάποδη

του μαχαιριού

 

γρέζια

κομμένα δόντια

σκεπάζει με την παλάμη

το στόμα του

 

λευκές σταγόνες

αστραπές

και από κάτω

ντυμένος σκοτάδι

ντυμένος

στο μαύρο σκοτάδι

ο μασκαράς

 

μυρίζει δόλο

υπακοή και δόλο

και ξαφνικά

με ένα έτσι

ξαφνικά

με την ανάποδη

του χεριού του

κόβει σε χίλια κομμάτια

το γυαλί

 

μπροστά στον καθρέφτη

σε χίλια κομμάτια

το τρελό γυαλί

Οι εχθροί και οι φίλοι μου, 2014

Στο ανέκδοτο ποίημα «Γέρων πυροτεχνουργός, συνομιλεί με τους δαίμονες εντός του», το οποίο συνέχει η ανάκληση αγαπημένων μορφών που διέβησαν την Αχερουσία, πληγώνοντάς τον βαθύτατα,  δείχνει να συμβιβάζεται με το τελεσίδικο της ανθρώπινης μοίρας:

Άλλοι στην ώρα τους
άλλοι νωρίτερα
φύγανε όμως
Δεν θα μπορέσω
να σταματήσω
αυτό το κακό

(συνέντευξη στον Αντώνη Μποσκοΐτη)

Κλείνοντας, να μην προσπεράσουμε και τη σχέση του Λευτέρη Ξανθόπουλου με τη μικρή και τη μεγάλη οθόνη, μέσα από τις ιδιότητες του σκηνοθέτη και του δημιουργού ντοκιμαντέρ. Χαρακτηριστική η ταινία-ντοκιμαντέρ Kαλή πατρίδα, σύντροφε (1986) που εκτυλίσσεται στο ουγγρικό χωριό «Νίκος Μπελογιάννης», όπου είχαν καταφύγει πολιτικοί πρόσφυγες μετά το πέρας του Εμφυλίου.  

Ακολούθως, θίγει το φαινόμενο της μετανάστευσης στο ντοκιμαντέρ: Ο Γιώργος από τα Σωτηριάνικα (1978). Για λογαριασμό της ΕΡΤ έχει φιλοτεχνήσει και ταινίες τεκμηρίωσης για λογοτέχνες, όπως ο Μιχάλης Κατσαρός, ο Μίλτος Σαχτούρης, ο Η. Χ. Παπαδημητρακόπουλος.

Ο Γιώργος από τα Σωτηριάνικα - Ντοκιμαντέρ 1978 - Eng Subs Συνέντευξη Λευτέρη Ξανθόπουλου 2015

Πηγές:

Μποσκοΐτης Αντώνης, «Δεν έχει καμία σημασία η ζωή μου, το έργο μου ας μείνει μόνο»,  Το Κουτί της Πανδώρας, 10/06/2019.

Νιάρχος Θανάσης (επιμέλεια): Ποιητές για ποιητές Χειραψία πάνω από την άβυσσο, Αθήνα: Καστανιώτης,  2002.

Ξανθόπουλος Λευτέρης, Άνθρωπος μηδενικών αποχρώσεων, Αθήνα: Γαβριηλίδης, 2018.  

Ξανθόπουλος Λευτέρης, Αντίψυχα, Αθήνα: Μετρονόμος (γ' έκδοση) 2017 .

Ξανθόπουλος Λευτέρης, Οι εχθροί και οι φίλοι μου, Αθήνα: Γαβριηλίδης, 2014.